Addison xəstəliyi

Böyrəküstü Vəzlərin Funksiyası

Böyrəküstü vəzlər bədəndə bir çox vacib hormon istehsal edir:

Kortizol: Bu hormon bədənin stressə reaksiyasını idarə edir, maddələr mübadiləsini, qan təzyiqini və immun funksiyalarını tənzimləyir.

Aldosteron: Aldosteron bədənin su-duz balansını və qan təzyiqini tənzimləyir. Bu hormon bədəndə natriumun saxlanmasını və kaliumun çıxarılmasını təmin edir.

Adrenalin və noradrenalin: Bu hormonlar bədənin stresə cavabını (mübarizə və ya qaçış reaksiyası) stimullaşdırır.

Addison xəstəliyi zamanı böyrəküstü vəzlər bu hormonları kifayət qədər istehsal edə bilmir, bu da müxtəlif problemlərə səbəb olur.

Addison Xəstəliyinin Səbəbləri

Addison xəstəliyinin bir neçə əsas səbəbi var:

Autoimmun xəstəliklər:

Addison xəstəliyinin ən çox yayılmış səbəbi bədənin immun sisteminin böyrəküstü vəzlərə hücum edərək onları zədələməsidir. Bu, autoimmun adrenalit adlanır və böyrəküstü vəzlərin hormon istehsal etməsini əngəlləyir.

İnfeksiyalar:

Vərəmin (tüberküloz) böyrəküstü vəzləri zədələməsi Addison xəstəliyinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda, digər bakterial, viral və göbələk infeksiyaları da böyrəküstü vəzlərə zərər verə bilər.

Böyrəküstü vəzlərin cərrahi yolla çıxarılması:

Böyrəküstü vəzlərdə yaranan şişlər və ya digər səbəblərlə əlaqədar olaraq böyrəküstü vəzlər çıxarıldıqda Addison xəstəliyi inkişaf edə bilər.

Xərçəngin yayılması:

Böyrəküstü vəzlərə yayılan xərçəng toxuması bu vəzlərin fəaliyyətini poza bilər.

Genetik faktorlar:

Ailəvi keçici nadir genetik xəstəliklər də Addison xəstəliyinə səbəb ola bilər.

Addison Xəstəliyinin Əlamətləri

Addison xəstəliyi tədricən inkişaf edə bilər və simptomları əvvəlcə qeyri-spesifik ola bilər, lakin zamanla əlamətlər daha ciddi forma alır. Əsas simptomlar aşağıdakılardır:

Yorğunluq və zəiflik:

Addison xəstəliyi olan insanlar davamlı yorğunluq, enerji azlığı və ümumi zəiflik hiss edirlər. Bu, kortizol və aldosteronun çatışmazlığı nəticəsində yaranır.

Aşağı qan təzyiqi:

Addison xəstəliyi olan xəstələrdə qan təzyiqi aşağı olur. Ayağa qalxarkən başgicəllənmə və hətta huşun itirilməsi baş verə bilər.

Kilo itkisi və iştahsızlıq:

Kortizol çatışmazlığı iştahsızlığa və arıqlamağa səbəb ola bilər.

Dəri rənginin tündləşməsi (hiperpigmentasiya):

Addison xəstəliyi olan bəzi insanlarda xüsusilə üz, boyun, dirsəklər və əllər kimi yerlərdə dəri tündləşir. Bu, hipofiz vəzindən ifraz olunan adrenokortikotrop hormonunun (ACTH) çoxalması ilə bağlıdır.

Qarın ağrısı və mədə-bağırsaq problemləri:

Ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı və ishal Addison xəstəliyinin erkən simptomları arasında ola bilər.

Hipoqlikemiya (qanda şəkərin aşağı olması):

Kortizol qanda şəkər səviyyəsini tənzimləyir. Kortizol çatışmazlığı nəticəsində qanda şəkərin aşağı düşməsi baş verə bilər və bu da halsızlıq, titrəmə, tərləmə və əsəbilik yarada bilər.

Duz istəyinin artması:

Aldosteron səviyyəsinin aşağı olması səbəbindən Addison xəstəliyi olan insanlar bəzən güclü şəkildə duz yemək istəyirlər, çünki bədən natrium çatışmazlığını kompensasiya etməyə çalışır.

Depressiya və əhval dəyişikliyi:

Addison xəstəliyi olan insanlar tez-tez depressiya, narahatlıq və emosional sabitlikdə dəyişikliklər yaşayırlar.

Addison Böhranı (Adrenal Krizis)

Addison xəstəliyi düzgün müalicə olunmazsa və ya ağırlaşarsa, həyat üçün təhlükəli olan Addison böhranı baş verə bilər. Bu, qəflətən meydana çıxan və təcili tibbi müdaxilə tələb edən ciddi bir vəziyyətdir. Addison böhranı zamanı aşağıdakı simptomlar baş verə bilər:

Şiddətli qarın, bel və ayaq ağrısı

Aşağı qan təzyiqi və huşunu itirmə

Qusma və ishal

Aşırı dehidrasiya (bədəndə ciddi maye itkisi)

Qan şəkərinin çox aşağı düşməsi (hipoqlikemiya)

Şok (qan dövranının çökməsi)

Addison böhranı təcili müdaxilə olunmazsa, həyati təhlükə yarada bilər.

Addison Xəstəliyinin Diaqnozu

Addison xəstəliyinin diaqnozu bir neçə laboratoriya testi və görüntüləmə üsulu ilə həyata keçirilir:

ACTH stimulyasiya testi:

Bu testdə xəstəyə sintetik adrenokortikotrop hormon (ACTH) verilir və böyrəküstü vəzlərin kortizol ifrazına reaksiyası yoxlanılır. Addison xəstəliyi olan xəstələrdə kortizol səviyyəsi kifayət qədər yüksəlmir.

Qan testi:

Qanda kortizol və aldosteron səviyyəsi ölçülür. Bu hormonların aşağı olması Addison xəstəliyinin əlaməti ola bilər.

Qanda natrium və kalium səviyyələri də yoxlanılır. Addison xəstəliyi olan insanlarda natrium səviyyəsi aşağı, kalium səviyyəsi isə yüksək ola bilər.

Antikor testi:

Addison xəstəliyinin səbəbi autoimmun olduqda, qan testləri ilə böyrəküstü vəzlərə qarşı antikorların olub-olmadığı yoxlanılır.

D vitamini və kalsium səviyyələri:

Bu testlər qanda digər elektrolit pozğunluqlarını aşkar etmək üçün istifadə edilə bilər.

Görüntüləmə müayinələri:

Böyrəküstü vəzlərin ölçüsünü və formasını araşdırmaq üçün MRT və ya KT kimi görüntüləmə üsulları istifadə edilə bilər.

Addison Xəstəliyinin Müalicəsi

Addison xəstəliyinin müalicəsi adətən ömür boyu davam edən hormon əvəzedici terapiya vasitəsilə həyata keçirilir. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:

1. Kortizol əvəzedici terapiya

Kortizol çatışmazlığını kompensasiya etmək üçün hidrokortizon, prednizolon və ya deksametazon kimi kortikosteroid dərmanlar təyin edilir. Bu dərmanlar bədəndə kortizol səviyyələrini tənzimləməyə kömək edir və simptomların azalmasına səbəb olur.

2. Aldosteron əvəzedici terapiya

Fludrokortizon adlı dərman aldosteron çatışmazlığını əvəz etmək üçün təyin edilir. Bu dərman bədəndə natrium və kalium balansını qorumağa kömək edir və qan təzyiqini tənzimləyir.

3. Duz qəbulu

Addison xəstəliyi olan xəstələr bəzən əlavə duz qəbulu tələb edə bilərlər, xüsusən də ağır fiziki fəaliyyət zamanı və ya isti havada tərləmə nəticəsində bədəndə duz itkisi baş verəndə.

4. Addison böhranının müalicəsi

Addison böhranı zamanı təcili tibbi müdaxilə tələb olunur. Bu zaman xəstəyə yüksək dozada kortikosteroidlər, maye və elektrolitlər venadaxili olaraq verilir.

Addison Xəstəliyi ilə Yaşamaq

Addison xəstəliyi ömür boyu davam edən bir xəstəlik olduğundan, xəstələrin sağlam həyat tərzi sürməsi və müəyyən tədbirlər görməsi vacibdir:

Dərmanları müntəzəm qəbul etmək: Hormon əvəzedici dərmanları vaxtında və düzgün dozada qəbul etmək vacibdir.

Stress zamanı dərman dozasını artırmaq: Stress, infeksiyalar və ya travma zamanı bədənin daha çox kortizola ehtiyacı olur. Bu zaman həkim məsləhəti ilə dərman dozasını artırmaq lazımdır.

Fiziki aktivlik: Fiziki aktivlik bədəndə enerjini artırmağa və əhvalı yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. Lakin aktivlik səviyyəsi dərmanlarla uyğunlaşdırılmalıdır.

Səyahət zamanı əlavə tədbirlər: Səyahət zamanı kortikosteroidlərdən əlavə dərman və ya tibbi sənədlərin yanında olması təcili hallarda vacibdir.

Nəticə

Addison xəstəliyi nadir, lakin ciddi bir endokrin xəstəlikdir və böyrəküstü vəzlərin kifayət qədər kortizol və aldosteron istehsal edə bilməməsi ilə xarakterizə olunur. Xəstəliyin simptomları müxtəlif ola bilər, lakin vaxtında diaqnoz qoyularsa və düzgün müalicə tətbiq edilərsə, xəstələr normal həyatlarını davam etdirə bilərlər. Ömür boyu hormon əvəzedici terapiya və sağlam həyat tərzi Addison xəstəliyinin idarə olunmasında əsas amillərdir.