Amenoreya nədir? Amenoreyanın səbəbləri nələrdir?
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Amenoreya Növləri: Birincili və İkincili Amenoreya
Amenoreya, qadın sağlamlığında menstruasiya dövrünün müvəqqəti və ya daimi olaraq kəsilməsi vəziyyətidir. Bu vəziyyət tibbi olaraq iki əsas qrupa bölünür. Birincili amenoreya, menstruasiyanın 16 yaşına qədər heç başlamaması halıdır və adətən hormonal, genetik və ya anatomik problemlərlə əlaqələndirilir.
İkincili amenoreya isə əvvəllər normal menstruasiya dövrü olan qadınlarda menstruasiyanın 3 və ya daha çox ay müddətində dayanmasıdır. Bu növ daha çox həyat tərzi dəyişiklikləri, hormonal pozuntular və ya müxtəlif tibbi vəziyyətlər səbəbindən meydana çıxır.
Amenoreyanın Səbəbləri Nələrdir?
Menstruasiya dövrünün dayanması həm təbii proseslərdən, həm də müxtəlif patoloji faktorlardan qaynaqlana bilər. Amenoreyanın əsas səbəblərini aşağıdakı kateqoriyalar üzrə qruplaşdırmaq mümkündür:
1. Təbii və Hormonal Səbəblər
- Hamiləlik və Laktasiya: Hamiləlik və südvermə dövründə menstruasiya təbii olaraq dayanır.
- Polikistik Over Sindromu (PCOS): Hormonal balanssızlıq birbaşa menstruasiya dövrünü pozur.
- Tiroid Xəstəlikləri: Hipo və ya hipertiroidizm bədənin hormonal sisteminə təsir edərək amenoreyaya yol aça bilər.
- Hiperprolaktinemiya: Hipofiz vəzi tərəfindən prolaktin hormonunun həddindən artıq ifraz olunması.
- Menopauza: Yaşla bağlı olaraq reproduktiv funksiyanın təbii şəkildə sona çatması.
2. Anatomik və Genetik Faktorlar
Uşaqlıq və vagina nahiyəsindəki struktur problemləri menstruasiya qanaxmasının qarşısını ala bilər. Bunlara uşaqlıq anormallıqları (məsələn, Mayer-Rokitansky-Küster-Hauser sindromu), vaginada doğuşdan olan baryerlər və uşaqlıq divarlarının bitişməsi olan Asherman Sindromu daxildir.
Genetik tərəfdə isə xromosom anomaliyası olan Turner Sindromu və cinsi inkişaf pozğunluğu yaradan Androgen Həssaslıq Sindromu menstruasiyanın başlamamasına səbəb olan mühüm faktorlardır.
3. Həyat Tərzi və Psixoloji Təsirlər
- Xroniki Stress: Hipotalamus funksiyasına təsir edərək dövrü pozur.
- Yemək Pozğunluqları: Anoreksiya və ya bulimiya kimi vəziyyətlər.
- Çəki Problemləri: Həm piylənmə, həm də bədən kütlə indeksinin həddindən artıq aşağı olması hormonal balansı alt-üst edir.
- Fiziki Aktivlik: İdmançılarda və ağır fiziki işlə məşğul olanlarda tez-tez rast gəlinir.
4. Tibbi Müdaxilələr və Dərmanlar
Bəzi müalicə üsulları və dərmanlar yumurtalıq funksiyalarına təsir edə bilər:
- Kontraseptivlər: Hamiləlik əleyhinə həblərin istifadəsindən sonra dövrün bərpası zaman ala bilər.
- Kimyaterapiya və Radioterapiya: Yumurtalıqların fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
- Cərrahiyyə: Uşaqlıq və ya yumurtalıqların çıxarılması menstruasiyanı tamamilə dayandırır.
Amenoreyanın Əlamətləri
Amenoreyanın əlamətləri onun növündən asılı olaraq dəyişir. Birincili amenoreyada əsas əlamət menstruasiyanın başlamaması və ikinci cinsi xüsusiyyətlərin (məsələn, döşlərin inkişafı) gecikməsidir. İkincili amenoreyada isə mövcud dövrün qəfil dayanması ilə yanaşı aşağıdakı simptomlar müşahidə oluna bilər:
| Əlamət Kateqoriyası | Müşahidə Olunan Simptomlar |
|---|---|
| Fiziki Dəyişikliklər | Saç tökülməsi, sızanaqlar, çəki artımı və ya azalması |
| Ağrı və Narahatlıq | Qarın nahiyəsində ağrı və ya şişkinlik |
| Hormonal Göstəricilər | Hamiləlik əlamətləri və ya süd vəzilərindən maye gəlməsi |
Amenoreyanın Müalicə Üsulları
Amenoreyanın müalicəsi tamamilə bu vəziyyətə səbəb olan amilin aradan qaldırılmasına yönəlir:
- Hormonal Müalicə: Tiroid və ya prolaktin problemlərində dərman müalicəsi, dövrü bərpa etmək üçün isə estrogen və progesteron terapiyası tətbiq edilir.
- Həyat Tərzi Dəyişiklikləri: Sağlam çəkiyə nail olmaq, düzgün qidalanma və həddindən artıq fiziki yükün azaldılması vacibdir.
- Psixoloji Dəstək: Stressin idarə edilməsi və yemək pozğunluqları üçün mütəxəssis yardımı alınmalıdır.
- Cərrahi Müdaxilə: Vagina və ya uşaqlıqdakı anatomik anomaliyaların aradan qaldırılması üçün tələb oluna bilər.
- Spesifik Dərmanlar: PCOS zamanı insulin müqaviməti üçün Metformin, hamiləlik istəyənlər üçün isə ovulyasiyanı stimullaşdırıcı dərmanlar istifadə olunur.
Nəticə
Amenoreya, reproduktiv sağlamlığın qorunması üçün ciddi yanaşma tələb edən kompleks bir vəziyyətdir. Menstruasiya dövrünün uzun müddət dayandığı hallarda vaxt itirmədən mütəxəssis həkimə müraciət edilməlidir. Erkən diaqnoz həm hormonal balansın, həm də gələcək reproduktiv imkanların qorunması üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.
