Anoreksiya Nervoza
Anoreksiya nervozanın əlamətləri
1. Fiziki əlamətlər:
Həddindən artıq çəki itkisi (yaşa və boya uyğun normal çəkidən aşağı olmaq).
Ciddi olaraq kalorili qidalardan qaçınma.
Zəiflik və yorğunluq.
Quru dəri və saç itkisi.
Aşağı bədən temperaturu (soyuqluq hissi).
Amenoreya (menstruasiyanın dayanması).
Başgicəllənmə və ya bayılma.
Barmaqlarda və burun ucunda mavi rəng (dolaşım problemləri səbəbindən).
2. Psixoloji əlamətlər:
Bədən çəkisi və bədən quruluşu ilə bağlı obsesiv düşüncələr.
Yemək və qidalanma ilə bağlı narahatlıq.
Aşağı özünə hörmət.
Depressiya, narahatlıq və sosial təcrid.
Mükəmməlliyyətçilik və nəzarət istəyi.
3. Davranışsal əlamətlər:
Yeməkdən qaçmaq və ya yeməyi gizlətmək.
Yeməkdən sonra özünü qusdurmaq və ya laksatif dərmanlar istifadə etmək.
Həddindən artıq idman etmək.
Kiçik porsiyalar yemək və ya müəyyən qidaları tamamilə məhdudlaşdırmaq.
Anoreksiya nervozanın növləri
Restriktiv növ:
Şəxslər qida qəbulunu məhdudlaşdıraraq çox az yeyir və ya yeməyi tamamilə dayandırır.
Binge-eating/purging növü:
Şəxslər böyük miqdarda qida yeyib sonra kompensasiya üçün özünü qusdurmaq və ya laksatiflərdən istifadə edir.
Anoreksiya nervozanın səbəbləri
Anoreksiyanın dəqiq səbəbi bilinməsə də, onun yaranmasında genetik, bioloji, psixoloji və sosial faktorların birləşməsi rol oynayır.
1. Psixoloji faktorlar:
Mükəmməlliyyətçilik və yüksək gözləntilər.
Aşağı özünə hörmət.
Travma və ya emosional problemlər.
2. Bioloji faktorlar:
Genetik meyillilik (ailədə yemək pozuntusu tarixi).
Beyində serotonin balanssızlığı (nəzarət və yemək davranışını təsir edir).
3. Sosial və mədəni faktorlar:
İncə bədən quruluşunun ideal kimi təqdim edilməsi.
Sosial mediada və ya ətraf mühitdə bədən görünüşü ilə bağlı təzyiq.
Ailə və dostların bədən quruluşuna dair tənqidi fikirləri.
Anoreksiya nervozanın nəticələri və ağırlaşmaları
Anoreksiya nervoza uzun müddət müalicəsiz qalarsa, ciddi fiziki və psixoloji fəsadlara səbəb ola bilər.
1. Fiziki fəsadlar:
Kardiovaskulyar: Ürək ritm pozuntuları, aşağı qan təzyiqi.
Skelet sistemi: Osteoporoz və sümüklərin zəifləməsi.
Hormonal: Menstruasiyanın dayanması və hormonal balanssızlıq.
Həzm: Qəbizlik, qarın ağrısı.
Elektrolit balanssızlığı: Hipokalemiya (aşağı kalium səviyyəsi) və digər elektrolit problemləri.
2. Psixoloji fəsadlar:
Depressiya, narahatlıq və özünə zərər vermə düşüncələri.
Sosial təcrid və əlaqələrdə problemlər.
3. Potensial həyati təhlükələr:
Kardiak arrest və ya çoxlu orqan çatışmazlığı.
Diaqnoz
Anoreksiya nervozanın diaqnozu üçün psixi sağlamlıq mütəxəssisləri tərəfindən müayinə tələb olunur. Diaqnozda istifadə edilən üsullar:
Tibbi tarix və fiziki müayinə:
Çəki, boy və bədən kütləsi indeksi (BMI) ölçülür.
Psixoloji qiymətləndirmə:
Xəstənin yemək vərdişləri, bədən imici və emosional vəziyyəti araşdırılır.
Laborator analizlər:
Qan testi, elektrolit səviyyələri və digər orqan funksiyaları yoxlanılır.
Müalicə
Anoreksiya nervoza kompleks bir xəstəlik olduğundan, müalicə çoxsahəli yanaşma tələb edir və fərdi olaraq xəstənin vəziyyətinə uyğunlaşdırılır.
1. Tibbi müalicə:
Bədən çəkisini və sağlamlıq vəziyyətini bərpa etmək üçün xəstəxanada müalicə (ağır hallarda).
Elektrolit balansını normallaşdırmaq və ürək-damar sağlamlığını qorumaq.
2. Psixoterapiya:
Koqnitiv davranış terapiyası (CBT):
Yemək və bədən imici ilə bağlı mənfi düşüncələri dəyişmək üçün.
Ailə əsaslı terapiya:
Ailə dəstəyi ilə xəstənin sağlam qidalanma və davranış vərdişlərinə qayıtması.
Fərdi psixoterapiya:
Stress və emosional problemlərin idarə olunması.
3. Qidalanma müalicəsi:
Diyetoloq tərəfindən fərdi qidalanma planı hazırlanır.
Sağlam çəkiyə təhlükəsiz şəkildə qayıtmaq üçün mərhələli proqram.
4. Dərman müalicəsi:
Depressiya və narahatlıq üçün antidepresanlar (həkim nəzarətində).
Anoreksiya nervozadan qorunma
Bədən müsbətliyini təşviq edin:
Çəki və bədən quruluşundan asılı olmayaraq özünə hörmətə diqqət edin.
Sağlam qidalanma vərdişləri:
Yemək davranışlarının balanslı və müntəzəm olmasına diqqət edin.
Sosial mediadan təsirlənməyin:
Bədən imici ilə bağlı təzyiqi azaltmaq üçün sağlam mənbələrə üstünlük verin.
Stressin idarəsi:
Meditasiya, yoga və ya digər stress azaldan üsullar tətbiq edin.
Ailə və sosial dəstək:
Çətinlik zamanı yaxınlardan dəstək alın.
Hansı hallarda həkimə müraciət etmək lazımdır?
Həddindən artıq arıqlama müşahidə edilirsə.
Yeməkdən qaçmaq və ya yeməyi tamamilə məhdudlaşdırmaq vərdişi varsa.
Bədən çəkisi və imici ilə bağlı obsesiv düşüncələr varsa.
Fiziki sağlamlıq əlamətləri (yorğunluq, menstruasiyanın dayanması) yaranıbsa.
Anoreksiya nervoza erkən mərhələdə müalicə edilərsə, sağalma ehtimalı yüksəkdir. Bu xəstəlik həm fiziki, həm də psixoloji dəstəyi tələb edir və müalicə müddəti hər bir fərd üçün fərqli ola bilər. Vaxtında tibbi yardım almaq həyati əhəmiyyət daşıyır.