Aterosklerotik koronar arteriya xəstəliyi
Aterosklerotik koronar arteriya xəstəliyinin səbəbləri:
Ateroskleroz, damar divarlarının içərisində plak adlanan yağlı maddələrin yığılması ilə başlayır. Bu proses illərlə davam edir və müəyyən risk faktorları bu prosesin sürətlənməsinə səbəb olur. Əsas səbəblər və risk faktorları aşağıdakılardır:
Yüksək xolesterol səviyyəsi:
LDL (pis) xolesterol damar divarlarına yapışaraq plakların yaranmasına səbəb olur, bu da aterosklerozun inkişafını sürətləndirir. HDL (yaxşı) xolesterol isə xolesterolu damar divarlarından çıxarıb qaraciyərə aparır, beləliklə xolesterol səviyyəsini tənzimləyir.
Hipertoniya (yüksək qan təzyiqi):
Yüksək qan təzyiqi damar divarlarına zərər verərək ateroskleroz prosesini sürətləndirir. Damarlardakı zərərli dəyişikliklər daha çox plak yığılmasına şərait yaradır.
Siqaret çəkmək:
Siqaret çəkmək damarların iç təbəqəsini zədələyərək aterosklerozun yaranmasına və inkişafına səbəb ola bilər. Siqaret həm də LDL xolesterol səviyyəsini artırır və HDL xolesterol səviyyəsini azaldır.
Diyabet:
Qanda yüksək şəkər səviyyəsi damar divarlarını zədələyir və ateroskleroz riskini artırır. Diyabetli insanların ateroskleroz inkişaf etmə ehtimalı daha yüksəkdir.
Hərəkətsizlik və artıq çəki:
Fiziki aktivliyin olmaması və piylənmə aterosklerozun inkişaf riskini artırır. Artıq çəki damar divarlarına təzyiq göstərir və xolesterol səviyyəsini artırır.
Yaş və cinsiyyət:
Ateroskleroz riskini yaşla birlikdə artır. 45 yaşdan yuxarı kişilərdə və 55 yaşdan yuxarı qadınlarda ateroskleroz riski daha yüksəkdir. Menopauzadan sonra qadınlarda risk artır, çünki östrojen hormonunun qoruyucu təsiri azalır.
Genetik meyl:
Aterosklerozun ailə tarixçəsi olan insanlarda bu xəstəlik daha yüksək risk daşıyır.
Aterosklerotik koronar arteriya xəstəliyinin mərhələləri:
Ateroskleroz illər boyu yavaş-yavaş inkişaf edir. Xəstəlik adətən bir neçə mərhələdə inkişaf edir:
Erkən mərhələ:
Arteriya divarlarının iç təbəqəsində yağlı zolaqlar (fatty streaks) yaranır. Bu mərhələdə simptomlar çox vaxt müşahidə edilmir.
İrəliləmiş mərhələ:
Yağ, xolesterol, kalsium və digər maddələrdən ibarət plaklar arteriya divarlarında yığılmağa başlayır. Bu, damarın daralmasına və elastikliyini itirməsinə səbəb olur. Bu mərhələdə qismən qan axınının azalması müşahidə edilə bilər.
Kritik mərhələ:
Plaklar böyüyərək arteriyaların daha çox daralmasına və ya tamamilə tıxanmasına səbəb olur. Plak partladıqda və damarın içərisində qan laxtası meydana gəldikdə, qan axını tamamilə dayana bilər. Bu, ürək böhranı və ya digər ağır nəticələrə səbəb ola bilər.
Aterosklerotik koronar arteriya xəstəliyinin simptomları:
KAH illərlə simptomlar göstərmədən inkişaf edə bilər. Lakin arteriyaların daralması ürəyə kifayət qədər qan getmədikdə bəzi simptomlar yarana bilər. Əsas simptomlar aşağıdakılardır:
Angina (sinə ağrısı):
Ürəyə kifayət qədər qan axını olmadığı zaman sinədə sıxıntı, ağırlıq və ya yandırıcı ağrı hiss edilə bilər. Bu, adətən fiziki fəaliyyət zamanı və ya stress altında baş verir və istirahət zamanı azalır.
Nəfəs darlığı:
Ürək kifayət qədər qan almadıqda, o, daha çox çalışmalı olur və bu da nəfəs darlığına səbəb ola bilər. Fiziki fəaliyyət zamanı nəfəs alma çətinləşir.
Ürək döyüntülərinin sürətlənməsi və ya nizamsızlığı:
Bəzi hallarda ürək döyüntüsündə nizamsızlıq (aritmiya) müşahidə edilə bilər.
Ürək böhranı (miokard infarktı):
Arteriya tamamilə tıxandıqda və ürəyə qan axını dayandıqda, ürək böhranı baş verir. Ürək böhranı sinədə kəskin ağrı, sol qolda, kürəkdə və ya çənədə yayılan ağrı, tərləmə, başgicəllənmə, ürəkbulanma və nəfəs darlığı ilə müşayiət oluna bilər.
Aterosklerotik koronar arteriya xəstəliyinin diaqnozu:
KAH diaqnozu üçün həkim bir neçə test və görüntüləmə üsulundan istifadə edə bilər. Əsas diaqnostik üsullar aşağıdakılardır:
EKQ (Elektrokardioqrafiya):
Ürəyin elektrik fəaliyyətini qiymətləndirərək ürəyin işindəki problemləri aşkar edir.
Ekokardioqrafiya:
Ürəyin ultrasəs müayinəsi ilə ürəyin quruluşu və fəaliyyətini qiymətləndirir.
Stres testi:
Fiziki fəaliyyət və ya dərman vasitəsilə ürəyin daha çox işləməsi təmin edilir və bu zaman ürəyin qan axınına necə cavab verdiyi izlənir.
Koronar angiografiya:
Arteriyaların tıxanma dərəcəsini müəyyən etmək üçün kontrast boyası ilə damarların rentgen görüntülərini çəkir.
Kalsium skor testi:
Bu test arteriyalarda kalsium yığılmasını müəyyən edir və aterosklerozun erkən mərhələlərini aşkar etməyə kömək edir.
Aterosklerotik koronar arteriya xəstəliyinin fəsadları:
KAH müalicə edilməzsə, ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər:
Ürək böhranı: Ürəyə gedən arteriyalar tamamilə tıxandıqda, ürək əzələləri kifayət qədər oksigen almır və ürək böhranı baş verir.
Ürək çatışmazlığı: Uzunmüddətli KAH ürəyin zədələnməsinə və ürəyin zəifləməsinə səbəb olur ki, bu da ürək çatışmazlığı ilə nəticələnir.
Aritmiya: KAH ürəyin elektrik fəaliyyətində pozuntulara səbəb ola bilər və ürək ritmi nizamsızlaşa bilər.
Ani ürək ölümü: KAH bəzən ürəyin ani dayanmasına səbəb ola bilər, bu da təcili tibbi müdaxilə olmadan ölümcül ola bilər.
Aterosklerotik koronar arteriya xəstəliyinin müalicəsi:
KAH-ın müalicəsi arteriyaların tıxanmasının qarşısını almaq, qan axını yaxşılaşdırmaq və ağırlaşmaları önləməyə yönəlmişdir. Müalicə üsulları həyat tərzi dəyişiklikləri, dərmanlar və cərrahi müdaxilələri əhatə edə bilər.
1. Həyat tərzi dəyişiklikləri:
Sağlam qidalanma: Aşağı yağlı, xolesterolu azaldan, meyvə-tərəvəz zəngin qidalanma ateroskleroz riskini azaldır.
Fiziki aktivlik: Mütəmadi yüngül və ya orta səviyyədə fiziki fəaliyyət ürəyin sağlamlığını dəstəkləyir.
Siqareti tərgitmək: Siqaret çəkmək aterosklerozun inkişafını sürətləndirir. Siqareti tərgitmək riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Arıqlamaq: Artıq çəkidən azad olmaq ürəyə olan yükü azaldır və qan təzyiqi, xolesterol səviyyəsini yaxşılaşdırır.
2. Dərman müalicəsi:
Xolesterol salan dərmanlar (statinlər): LDL xolesterol səviyyəsini azaldaraq aterosklerozun inkişafını ləngidir.
Aspirin: Qan laxtalanmasının qarşısını almaq üçün gündəlik kiçik dozada aspirin qəbul etmək tövsiyə edilə bilər.
Beta-blokatorlar və ACE inhibitorları: Qan təzyiqini azaldaraq ürəyin işini yüngülləşdirir və aterosklerozun ağırlaşmalarını azaldır.
Nitroqliserin: Sinə ağrısını azaltmaq üçün istifadə edilir, xüsusilə angina simptomlarını idarə etmək üçün təsirlidir.
3. Cərrahi və invaziv müdaxilələr:
Angioplastika və stent qoyulması: Tıxanmış arteriyanı genişləndirmək və tıxanmanın qarşısını almaq üçün arteriyaya balon ilə təzyiq tətbiq edilir və daralmış bölgəyə metal stent yerləşdirilir.
Koronar arteriya baypas əməliyyatı: Tamamilə tıxanmış arteriyaları keçmək üçün sağlam damarlar götürülərək ürəyə yeni qan axını yolu yaradılır.
Nəticə:
Aterosklerotik koronar arteriya xəstəliyi, müalicə edilmədikdə həyat üçün təhlükə yaradan bir vəziyyətdir. Sağlam həyat tərzi, vaxtında müalicə və müntəzəm tibbi nəzarət xəstəliyin idarə edilməsində vacibdir. KAH-ın erkən mərhələlərində müalicə və profilaktika ürək-damar xəstəliklərinin qarşısını almağa və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edir.