Diabetik retinopatiya: səbəbləri, simptomları, diaqnozu və müalicə üsulları
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Diabetik Retinopatiya: Tərifi və Əsas Səbəbləri
Diabetik retinopatiya, gözün arxa hissəsində yerləşən və işığa həssas olan retina (torlu qişa) təbəqəsindəki qan damarlarının zədələnməsi ilə xarakterizə olunan ciddi bir sağlamlıq problemidir. Retina görmə prosesi üçün həyati əhəmiyyət kəsb etdiyindən, bu təbəqənin zədələnməsi geri dönməz görmə itkisinə yol aça bilər. Adətən uzun müddət nəzarətsiz qalan şəkərli diabet nəticəsində inkişaf edən bu xəstəlik, tibbi praktikada iki əsas formada təsnif edilir.
Qeyri-proliferativ Diabetik Retinopatiya (NPDR)
Qeyri-proliferativ diabetik retinopatiya, xəstəliyin ilkin mərhələsi hesab olunur. Bu mərhələdə retinal damarlarda mikroanevrizmalar (kiçik baloncuqlar) əmələ gəlir və bu damarlardan torlu qişaya qan və ya maye sızması baş verir. Bundan əlavə, müayinə zamanı retinal təbəqədə kiçik qanaxmalar və pambığa bənzər ləkələr (yumşaq eksudatlar) müşahidə oluna bilər.
NPDR-in əsas səbəbi qan şəkərinə nəzarətin uzun müddət zəif olması nəticəsində mikrodamarların zədələnməsidir. Retinaya kifayət qədər oksigen və qida maddələrinin çatmaması hüceyrə səviyyəsində zədələnmələrə və qanaxmalara zəmin yaradır.
Proliferativ Diabetik Retinopatiya (PDR)
Proliferativ diabetik retinopatiya, xəstəliyin daha irəliləmiş və təhlükəli mərhələsidir. Bu mərhələdə retina oksigen çatışmazlığına cavab olaraq anormal yeni qan damarları (neovaskulyarizasiya) formalaşdırır. Yeni yaranan bu damarlar olduqca kövrəkdir və yüksək qanaxma riskinə malikdir.
Bu vəziyyət vitreus qanamasına və torlu qişanın yerindən qopmasına (traksion retinal dekolman) səbəb ola bilər. Uzunmüddətli oksigen çatışmazlığı nəticəsində yaranan fibrotik toxumalar torlu qişanı dartaraq onun anatomik strukturunu poza bilər.
Diabetik Retinopatiyanın İnkişafına Səbəb Olan Amillər
Xəstəliyin yaranmasında və irəliləməsində bir neçə kritik faktor rol oynayır:
- Xroniki yüksək qan şəkəri (Hiperqlikemiya): Damar divarlarını zədələyərək sızma və tıxanmalara yol açır.
- Diabetin müddəti: Şəkərli diabet diaqnozundan 10 il və ya daha çox vaxt keçmiş xəstələrdə risk əhəmiyyətli dərəcədə artır.
- Yüksək qan təzyiqi (Hipertoniya): Nəzarət olunmayan təzyiq retinal damarların zədələnməsini sürətləndirir.
- Diabetik nefropatiya: Böyrək çatışmazlığı və xroniki böyrək xəstəlikləri retinopatiya riskini artırır.
- Hamiləlik: Diabetli qadınlarda hamiləlik dövrü mövcud vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
- Diabetə nəzarətin zəif olması: Qeyri-müntəzəm müalicə xəstəliyin gedişatını sürətləndirir.
Diabetik Retinopatiyanın Simptomları
Xəstəlik ilkin mərhələlərdə heç bir aşkar əlamət göstərməyə bilər. Lakin patologiya irəlilədikcə aşağıdakı simptomlar meydana çıxır:
- Bulanıq və ya dalğalı görmə: Maye sızması nəticəsində görmə keyfiyyəti azalır.
- Görmə sahəsində ləkələr (Myodesopsia): Vitreus daxilindəki qanaxmalar səbəbindən uçuşan qara nöqtələr görünür.
- Ani görmə itkisi: Xüsusilə PDR mərhələsində ciddi və qəfil görmə itkisi baş verə bilər.
- Rəng qavrayışında dəyişikliklər: Rənglərin solğun görünməsi.
- Gecə görməsində çətinlik: Zəif işıqlı mühitlərdə görmənin pisləşməsi.
- Skotomalar: Görmə sahəsində kor ləkələrin və ya boşluqların yaranması.
Müasir Diaqnostika Üsulları
Diabetik retinopatiya diaqnozu oftalmoloqlar tərəfindən həyata keçirilən hərtərəfli müayinələr əsasında qoyulur:
| Metod | Təsviri |
|---|---|
| Fundoskopiya | Göz bəbəyi genişləndirilərək torlu qişanın birbaşa müayinəsi. |
| OCT (Optik Koherens Tomoqrafiya) | Torlu qişanın en kəsiyi görüntüsü ilə maye yığılmasının qiymətləndirilməsi. |
| Floresan Angioqrafiyası | Damar sızmalarını və tıxanmaları görmək üçün boyalı maddə ilə aparılan müayinə. |
| OCTA | Damar strukturunun qeyri-invaziv və detallı təsviri. |
| Tonometriya | Göz daxili təzyiqin ölçülməsi (qlaukoma riskini qiymətləndirmək üçün). |
Müalicə və İdarəetmə Strategiyaları
Müalicənin əsas məqsədi görmə itkisinin qarşısını almaq və torlu qişanın sağlamlığını qorumaqdır. Müalicə planı xəstəliyin mərhələsinə uyğun olaraq fərdiləşdirilir:
1. Diabet və Qan Təzyiqinə Nəzarət
Qan şəkərinin pəhriz, idman və medikamentoz müalicə (insulin və s.) ilə tənzimlənməsi xəstəliyin inkişafını yavaşladan ən vacib faktordur. Eyni zamanda hipertoniya və xolesterin səviyyələri də ciddi nəzarətdə saxlanılmalıdır.
2. Lazer və İnyeksiya Müalicələri
- Fokal Lazer Fotokoaqulyasiya: Sızan damarları bağlamaq və makula ödemini müalicə etmək üçün istifadə olunur.
- Panretinal Lazer Fotokoaqulyasiyası (PRP): Yeni damar artımını dayandırmaq üçün geniş sahələrə tətbiq edilir.
- Anti-VEGF İnyeksiyalar: Anormal damar inkişafını dayandırmaq üçün göz daxilinə yeridilən dərmanlar (ranibizumab, aflibercept və s.).
- Steroid İmplantlar: Makula ödemini idarə etmək üçün istifadə olunan iltihabəleyhinə vasitələr.
3. Cərrahi Müdaxilə və Reabilitasiya
İrəliləmiş hallarda (vitreus qanaması və ya retinal qopma) vitrektomiya cərrahiyyəsi tətbiq olunur. Görmə itkisi yaşamış xəstələr üçün isə xüsusi optik cihazlar və reabilitasiya proqramları vasitəsilə həyat keyfiyyətinin artırılması hədəflənir.
Nəticə
Diabetik retinopatiya, vaxtında müdaxilə edilmədikdə korluğa səbəb ola bilən ciddi bir ağırlaşmadır. Lakin erkən diaqnoz, müntəzəm göz müayinələri və qan şəkərinin effektiv idarə olunması ilə görmə qabiliyyətini qorumaq mümkündür. Sağlam həyat tərzi və həkim tövsiyələrinə riayət etmək, bu xəstəliklə mübarizədə ən güclü silahınızdır.