Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Bozukluğu (DÇHB - ADHD)
DÇHB-nin Əsas Simptomları
DÇHB üç əsas komponentdən ibarətdir:
1️⃣ Diqqət Çatışmazlığı
2️⃣ Hiperaktivlik
3️⃣ İmpulsiv Davranışlar
💡 Bütün uşaqlar bəzən diqqətsiz və hiperaktiv ola bilər, lakin DÇHB olan insanlarda bu davranışlar daha sıx və uzunmüddətli olur.
1. Diqqət Çatışmazlığı Simptomları
🔹 Dərs və ya iş zamanı diqqətini cəmləyə bilmir.
🔹 Ətrafında baş verənlərə tez yayına bilər.
🔹 Tapşırıqları sona qədər yerinə yetirməkdə çətinlik çəkir.
🔹 Verilən göstərişləri düzgün anlamır və tez unudur.
🔹 Planlı və təşkilatlanmış işlərdə çətinlik çəkir.
🔹 Vaxt idarəetməsi zəifdir.
🔹 Bir işə başlamazdan əvvəl çox düşünmədən hərəkət edir.
📌 Bu simptomlar məktəbdə və gündəlik həyatda çətinliklərə səbəb ola bilər.
2. Hiperaktivlik Simptomları
🔹 Həddindən artıq enerjili və daim hərəkətdədir.
🔹 Oturduğu yerdə uzun müddət sakit qala bilmir.
🔹 Daim əlləri və ayaqları tərpənir, hərəkət halında olur.
🔹 Daim danışır və bir mövzudan digərinə keçir.
🔹 Gözləməyi və sırada dayanmağı sevmir.
🔹 Müəyyən bir işə uzun müddət fokuslana bilmir.
📌 Bu simptomlar xüsusilə məktəbdə, dərs zamanı və sosial mühitlərdə çətinlik yarada bilər.
3. İmpulsivlik Simptomları
🔹 Nəticələrini düşünmədən hərəkət edir.
🔹 Başqalarının sözünü tez-tez kəsir və gözləməyi sevmir.
🔹 Qaydaları pozmağa meyilli ola bilər.
🔹 Dərslərdə və ya işdə gözləməyi və növbə saxlamağı çətin tapır.
🔹 Qəzəbi tez artır və duyğularını idarə etməkdə çətinlik çəkir.
📌 İmpulsiv davranışlar uşaqların dostluq münasibətlərinə və məktəb performansına təsir edə bilər.
DÇHB-nin Səbəbləri
📌 1. Genetik Faktorlar
DÇHB irsidir və ailədə varsa, uşaqlarda da olma ehtimalı yüksəkdir.
📌 2. Beyin Kimyası və Sinir Sistemi Problemləri
Dopamin və norepinefrin kimi neyrotransmitterlərin balanssızlığı diqqət və davranış problemlərinə səbəb ola bilər.
📌 3. Hamiləlikdə və Erkən Uşaq Dövründə Risk Faktorları
Ananın hamiləlikdə siqaret çəkməsi, spirtli içki qəbul etməsi və ya stress yaşaması
Vaxtından əvvəl doğulma və aşağı çəkili doğulma
📌 4. Çevrə Faktorları
Çox ekran qarşısında vaxt keçirmək və sosial stimulyasiyanın az olması.
Stresli ailə mühiti və travmalar.
💡 DÇHB-nin tək bir səbəbi yoxdur, bu xəstəlik bir çox faktorun birləşməsi nəticəsində yaranır.
DÇHB Diaqnozu Necə Qoyulur?
📌 DÇHB-ni təsdiqləmək üçün psixoloq, nevroloq və ya psixiatrın müayinəsi vacibdir.
Diaqnoz uşağın gündəlik həyatda, məktəbdə və sosial münasibətlərdə necə davrandığına əsaslanır.
Əsas Diaqnoz Kriteriyaları:
✅ Simptomlar 6 aydan çox davam etməlidir.
✅ Simptomlar bir neçə fərqli mühitdə (ev, məktəb, iş) müşahidə olunmalıdır.
✅ Simptomlar uşağın normal fəaliyyətini ciddi şəkildə təsir etməlidir.
Diaqnoz Qoymaq Üçün:
✔ Uşaq və valideynlərdən ətraflı məlumat alınır.
✔ Müəllimlərin müşahidələri nəzərə alınır.
✔ Xüsusi testlər və qiymətləndirmə aparılır.
DÇHB Müalicəsi və İdarə Edilməsi
DÇHB tam müalicə edilə bilməz, lakin düzgün idarə olunduqda əlamətləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər.
1. Dərman Müalicəsi
💊 Stimulyator Dərmanlar (Ritalin, Concerta, Adderall)
Beyində dopamin və norepinefrin balansını tənzimləyir.
💊 Stimulyator Olmayan Dərmanlar (Atomoksetin - Strattera)
Diqqət və impulsivliyi tənzimləyir.
📌 Dərman müalicəsi yalnız həkim nəzarəti altında aparılmalıdır!
2. Davranış Terapiyası və Psixoloji Dəstək
🧠 Koqnitiv-Davranışçı Terapiya (CBT) – Uşaqlara impulsivliyi və diqqət problemlərini idarə etməyi öyrədir.
🎯 Mükafat Sistemi – Yaxşı davranışları mükafatlandırmaq motivasiyanı artırır.
📚 Sosial Bacarıq Təlimləri – Uşaqların dostluq və ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirir.
3. Məktəbdə və Evdə Dəstək Proqramları
📌 Müəllimlər və valideynlər uşağa uyğun mühit yaratmalıdırlar:
✅ Dərslərdə daha qısa və maraqlı tapşırıqlar verilməlidir.
✅ Uşaq çox uzun müddət oturmamalı, hərəkət etməsinə imkan verilməlidir.
✅ Tapşırıqlar kiçik hissələrə bölünməlidir ki, diqqət yayılmasın.
✅ Rahat və strukturlu mühit yaradılmalıdır.
💡 Uşağa diqqətini yönləndirmək üçün gündəlik plan və cədvəllər faydalıdır.
4. Sağlam Qidalanma və Fiziki Aktivlik
🥦 Protein və Omeqa-3 ilə zəngin qidalar (balıq, qoz, badam) beyin fəaliyyətini dəstəkləyir.
🚴♂️ İdman və fiziki fəaliyyət enerjini yönləndirməyə kömək edir.
🛌 Kifayət qədər yuxu diqqəti artırır.
📌 Süni şəkər, qazlı içkilər və fast food qidaları hiperaktivliyi artıra bilər.
Nəticə
🔹 DÇHB diqqət və davranış problemləri yaradan nevroloji bir xəstəlikdir.
🔹 Diaqnoz erkən qoyulsa, uşağın akademik və sosial həyatı daha rahat idarə edilə bilər.
🔹 Dərman, terapiya və xüsusi təhsil proqramları ilə simptomlar azaldıla bilər.
🔹 Valideynlərin, müəllimlərin və psixoloqların birgə dəstəyi DÇHB olan uşaqlar üçün çox vacibdir.