Döş Xərçəngi

Süd Vəzi Xərçəngi: Risk Faktorları və Etiologiya

Süd vəzi xərçəngi, qadınlar arasında ən çox rast gəlinən bədxassəli şişlərdən biri olub, erkən diaqnoz və düzgün müalicə strategiyası ilə idarə oluna bilən bir xəstəlikdir. Xəstəliyin inkişafında yaş, cinsiyyət, genetik meyillilik və həyat tərzi kimi bir çox faktor mühüm rol oynayır.

Cins və Yaş Faktoru

Süd vəzi xərçəngində cinsiyyət ən vacib amillərdən biridir; xəstəlik kişilərdə olduqca nadir hallarda müşahidə edilir. Yaş artdıqca risk kəskin şəkildə yüksəlir:

• 20 yaşdan kiçiklərdə: Çox nadir rast gəlinir.
• 45-55 yaş arası: Hər 100.000 qadından 125-də yeni hadisə qeydə alınır.
• 60-65 yaş arası: Bu rəqəm 153-ə yüksəlir.
• 80-85 yaş arası: Risk pik həddə çataraq hər 100.000 qadında 312 hadisə təşkil edir.

Endokrin və Reproduktiv Faktorlar

Hormonal balans və reproduktiv tarix xəstəliyin etiologiyasında həlledici əhəmiyyət kəsb edir. 12 yaşından əvvəl ilk menstruasiya görənlərdə risk, 13 yaşından sonra görənlərə nisbətən iki dəfə yüksəkdir. Digər mühüm faktorlar aşağıdakılardır:

• Menopoz yaşı: 45 yaşdan əvvəl təbii menopoza girənlərdə risk 0,73 olduğu halda, 55 yaşında girənlərdə bu göstərici 1,48-dir.
• İlk hamiləlik: İlk hamiləliyini 30 yaşdan yuxarı yaşayanlarda risk, 18 yaşdan kiçik olanlara nisbətən 4-5 dəfə daha yüksəkdir.
• Oral kontraseptivlər: 25-39 yaş arası uzunmüddətli istifadə riski artırmasa da, erkən yaşlarda uzun illər istifadə risk faktoruna çevrilə bilər.

Ətraf Mühit, Pəhriz və Ailə Tarixi

Qidalanma vərdişləri və ailə keçmişi xəstəliyin yaranma ehtimalına birbaşa təsir göstərir:

• Pəhriz: Yağ və xolesterin qəbulu ilə steroid hormon metabolizması arasında əlaqə mövcuddur. Adambaşına düşən yağ qəbulu ilə ölüm nisbəti arasında korrelyasiya tapılmışdır.
• Alkoqol: Alkoqol qəbulu ilə risk arasında dozadan asılı bir əlaqə vardır.
• Genetik Meyillilik: Anası süd vəzi xərçəngi olan qadınlarda risk 2-3 dəfə daha çoxdur. Ailə tarixi olanlarda xəstəlik daha erkən yaşda və çox vaxt ikitərəfli (hər iki döşdə) inkişaf edir.

Süd Vəzi Xərçəngində Diaqnostika Metodları

Erkən diaqnoz proqnozun yaxşılaşdırılmasında ən kritik addımdır. Xəstələrin vaxtaşırı öz-özünə müayinəsi və şübhəli hallarda həkimə müraciəti həyati vacibdir.

İlkin Şikayətlər və Simptomlar

Xəstələrin müraciət etdiyi əsas simptomlar aşağıdakı kimidir:

Mamoqrafiya və Ultrasonoqrafiya

Mamoqrafiya, palpasiya olunmayan (əllə hiss edilməyən) lezyonları aşkar etmək üçün qızıl standartdır. Amerika Xərçəng Cəmiyyəti 20 yaşdan sonra özünü müayinəni, 35 yaşdan sonra ilk mamoqrafiyanı və 40-50 yaş arası hər il mamoqrafik müayinəni tövsiyə edir.

Ultrasonoqrafiya isə kütlələrin ölçüsü və bərk/kistik differensiasiyası üçün təhlükəsiz bir üsuldur. Biopsiya qərarı radioloji nəticələr və klinik tapıntılar əsasında cərrah tərəfindən verilməlidir.

Müalicə Üsulları

Süd vəzi xərçənginin müalicəsi multidissiplinar yanaşma tələb edir və aşağıdakı üsullar tətbiq olunur:

1. Cərrahi Müalicə: Əsas üsuldur. Şişin vəziyyətinə görə mastektomiya (döşün tam çıxarılması) və ya seqmental mastektomiya (döş qoruyucu cərrahiyyə) icra edilir.
2. Kimyaterapiya: Şiş hüceyrələrinin yayılmasının qarşısını almaq üçün dərman müalicəsidir.
3. Radioterapiya: Xüsusilə döş qoruyucu əməliyyatlardan sonra yerli nəzarəti təmin etmək üçün şüa tətbiqidir.
4. Hormonoterapiya: Estrogenin şişə təsirini bloklamaq üçün (məsələn, Tamoksifen) adətən 5 il müddətində istifadə olunur.

Cərrahiyyədən Sonra Yarana Biləcək Fəsadlar

Əməliyyatdan sonra bəzi ağırlaşmalar müşahidə oluna bilər:

• Seroma: Toxumalar arasında maye yığılması (ən çox rast gəlinən).
• Limfedema: Qoltuqaltı limfa düyünlərinin çıxarılması nəticəsində qolun şişməsi.
• Hərəkət Məhdudiyyəti: Çiyin oynağında yaranan hərəkətsizlik (fizioterapiya ilə aradan qaldırılır).
• Qanaxma: Nadir hallarda rast gəlinən bir komplikasiyadır.

Döş rekonstruksiyası (bərpası) estetik nəticələr üçün mastektomiya ilə eyni vaxtda və ya müalicə prosesindən sonra gecikmiş dövrdə həyata keçirilə bilər.