İdrak Proseslərinin Fəaliyyətinin Nümunə Modelləri
1. İdrak Prosesləri və Onların Əsas Komponentləri
İdrak prosesləri aşağıdakı əsas komponentlərdən ibarətdir:
Qavrayış (Persepsiya) – Ətraf mühitdən alınan informasiyanın beyində emal edilməsi.
Diqqət (Attention) – Məlumatın seçilməsi və ona fokuslanmaq.
Yaddaş (Memory) – Məlumatın saxlanması və xatırlanması.
Düşüncə (Thinking) – Məlumatın işlənməsi və qərar qəbul edilməsi.
Öyrənmə (Learning) – Yeni bilik və bacarıqların əldə edilməsi.
Nitq və Dil (Language Processing) – Dili anlama və ifadə etmə bacarığı.
Bu proseslərin hər biri insan beynində xüsusi mexanizmlərlə idarə olunur və bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədədir.
2. İdrak Proseslərinin Fəaliyyətini Açan Nümunə Modellər
a) Atkinson və Shiffrin’in Yaddaş Modeli (1968)
Bu model insan yaddaşını üç əsas hissəyə ayırır:
Sensor Yaddaş – Qısa müddətli vizual və eşitmə məlumatlarını saxlayır.
Qısa Müddətli Yaddaş (Short-Term Memory, STM) – Məlumatı müvəqqəti saxlayır, lakin məhdud tutuma malikdir (7±2 element).
Uzun Müddətli Yaddaş (Long-Term Memory, LTM) – Sonsuz tutumlu yaddaşdır və ömür boyu saxlanıla bilər.
Nümunə: Bir telefon nömrəsini eşidib yadda saxlamağa çalışmaq. Əgər təkrarlanmasa, bir neçə saniyəyə unudulacaq.
b) Baddeley və Hitch’in İşçi Yaddaş Modeli (1974)
Bu model qısa müddətli yaddaşı daha ətraflı izah edir və onu aşağıdakı hissələrə ayırır:
Fonoloji döngə – Sözlü informasiyanı qısa müddətli saxlayır.
Vizual-məkan bloku – Görmə və məkan məlumatlarını saxlayır.
Mərkəzi icraedici sistem – Məlumatları idarə edir və diqqəti yönəldir.
Epizodik bufer – Müxtəlif yaddaş hissələrini birləşdirir.
Nümunə: Bir nəfərin telefon nömrəsini yadda saxlamaq və eyni zamanda mesaj yazmaq.
c) Neisser’in Qavrayış Dövrü Modeli (1976)
Bu model göstərir ki, qavrayış aktiv bir prosesdir və insan informasiyanı sadəcə qəbul etmir, eyni zamanda onu proqnozlaşdırır və idarə edir.
Qavrayış, keçmiş təcrübələrə əsasən daim yenilənir.
İnsan yalnız sensor məlumatları qəbul etməklə kifayətlənmir, onu beynində şərh edir və ona məna yükləyir.
Nümunə: Dumanlı havada avtomobil sürən bir sürücü, görünməyən hissələri təxmini olaraq beynində tamamlayır.
d) McClelland və Rumelhart’ın Paralel Dağıdılmış Emal Modeli (1986)
Bu model beyindəki neyron şəbəkələrinin informasiyanı eyni anda bir neçə səviyyədə emal etdiyini göstərir.
Parallel işləmə – Məlumat vahid deyil, bir neçə neyron qrupunda eyni vaxtda işlənir.
Assosiasiyalar – Beyin informasiyanı assosiasiyalar vasitəsilə sürətli emal edir.
Nümunə: Bir nəfərin üzünü görüb, onun adını və səsini eyni anda tanımaq.
e) Kahneman’ın İki Sistemli Düşüncə Modeli (2011)
Daniel Kahneman, insan düşüncəsini iki əsas sistemə bölür:
Sistem 1 (Sürətli və intuitiv düşüncə) – Avtomatik, emosional və sürətli qərarlar verir.
Sistem 2 (Yavaş və məntiqli düşüncə) – Şüurlu, məntiqli və diqqət tələb edən düşüncədir.
Nümunə:
Sistem 1 – Bir dostunun üzünü görəndə onu dərhal tanımaq.
Sistem 2 – Riyazi məsələni həll etmək üçün düşünmək.
3. Süni İntellektdə İdrak Prosesləri Modeli
İnsan beynindəki idrak proseslərinin modelləri süni intellektin inkişafında da istifadə olunur.
a) Süni Neyron Şəbəkələri (Artificial Neural Networks)
İnsan beynindəki neyronların əlaqəsinə əsaslanan bu modellər maşın öyrənməsində istifadə edilir.
Dərin Öyrənmə (Deep Learning) – Məlumatı mərhələli şəkildə emal edən çoxqatlı neyron şəbəkələrindən ibarətdir.
Kompüter Görməsi (Computer Vision) – İnsan qavrayış modelinə əsaslanaraq şəkilləri tanıya bilir.
Nümunə: Telefonunuzun üz tanıma sistemi və ya avtomatik tərcümə proqramları.
4. Nəticə
İdrak prosesləri insan beyninin ən mürəkkəb funksiyalarındandır və onların müxtəlif modelləri mövcuddur.
Klassik yaddaş modelləri insanın məlumatı necə saxladığını və xatırladığını izah edir.
Qavrayış və düşüncə modelləri beyində informasiyanın necə emal edildiyini göstərir.
Süni intellekt modelləri insan idrak proseslərini kompüterlərdə təqlid etməyə çalışır.
İdrak proseslərinin modelləşdirilməsi psixologiya, nevrologiya və süni intellekt sahələrində inkişafın əsasını təşkil edir.