İdrak Proseslərinin Fəaliyyətinin Nümunə Modelləri

İdrak Prosesləri və Onların Əsas Komponentləri

İdrak prosesləri, insan beyninin ətraf mühitdən gələn məlumatları qəbul etməsi, emal etməsi və onlara reaksiya verməsi üçün istifadə etdiyi mürəkkəb mexanizmlər toplusudur. Bu proseslər bir-biri ilə sıx qarşılıqlı əlaqədədir və hər biri xüsusi bioloji və psixoloji mexanizmlərlə idarə olunur. İdrakın əsasını təşkil edən komponentlər aşağıdakılardır:

• Qavrayış (Persepsiya): Ətraf mühitdən alınan informasiyanın beyində emal edilməsi prosesidir.
• Diqqət (Attention): Məlumatın seçilməsi və müəyyən bir nöqtəyə fokuslanmaq bacarığıdır.
• Yaddaş (Memory): Məlumatın saxlanması və ehtiyac duyulduqda yenidən xatırlanmasıdır.
• Düşüncə (Thinking): Məlumatın işlənməsi və strateji qərar qəbul edilməsi mərhələsidir.
• Öyrənmə (Learning): Yeni bilik və bacarıqların əldə edilməsi prosesidir.
• Nitq və Dil (Language Processing): Dili anlama və özünü ifadə etmə bacarığını əhatə edir.

İdrak Proseslərinin Fəaliyyətini İzah Edən Modellər

İnsan beyninin necə işlədiyini anlamaq üçün müxtəlif dövrlərdə elm adamları tərəfindən bir neçə fundamental model irəli sürülmüşdür. Bu modellər yaddaşdan qavrayışa qədər geniş bir spektri əhatə edir.

Atkinson və Shiffrin’in Yaddaş Modeli (1968)

Bu model insan yaddaşını üç əsas struktur hissəyə ayıraraq izah edir:

1. Sensor Yaddaş: Qısa müddətli vizual və eşitmə məlumatlarını saxlayır.
2. Qısa Müddətli Yaddaş (STM): Məlumatı müvəqqəti saxlayır, lakin tutumu 7±2 element ilə məhduddur.
3. Uzun Müddətli Yaddaş (LTM): Sonsuz tutuma malikdir və məlumatlar burada ömür boyu saxlanıla bilər.

Nümunə: Bir telefon nömrəsini eşidib yadda saxlamağa çalışarkən, əgər təkrar edilməzsə, məlumat bir neçə saniyə ərzində unudulacaqdır.

Baddeley və Hitch’in İşçi Yaddaş Modeli (1974)

Bu model qısa müddətli yaddaşı daha ətraflı şəkildə izah edərək onu aşağıdakı alt sistemlərə bölür:

• Fonoloji döngə: Sözlü informasiyanı qısa müddətli saxlayır.
• Vizual-məkan bloku: Görmə və məkanla bağlı məlumatları emal edir.
• Mərkəzi icraedici sistem: Məlumatları idarə edir və diqqəti müvafiq sahəyə yönəldir.
• Epizodik bufer: Müxtəlif yaddaş hissələrini bir-biri ilə əlaqələndirir.

Nümunə: Bir nəfərin telefon nömrəsini yadda saxlamağa çalışarkən eyni zamanda mesaj yazmaq bu sistemin fəaliyyətinə nümunədir.

Neisser’in Qavrayış Dövrü Modeli (1976)

Ulric Neisser-ə görə qavrayış aktiv bir prosesdir. İnsan informasiyanı sadəcə passiv şəkildə qəbul etmir, həm də onu proqnozlaşdırır və idarə edir. Qavrayış, keçmiş təcrübələrə əsasən daim yenilənir və beyin sensor məlumatlara məna yükləyir.

Nümunə: Dumanlı havada avtomobil idarə edən sürücü, tam görünməyən yol nişanlarını və ya obyektləri beynində təxmini olaraq tamamlayır.

McClelland və Rumelhart’ın Paralel Dağıdılmış Emal Modeli (1986)

Bu model beyindəki neyron şəbəkələrinin informasiyanı eyni anda bir neçə səviyyədə emal etdiyini müdafiə edir:

• Paralel işləmə: Məlumat tək bir vahid kimi deyil, bir neçə neyron qrupunda eyni vaxtda işlənir.
• Assosiasiyalar: Beyin informasiyanı sürətli şəkildə əlaqələndirmə (assosiasiya) vasitəsilə emal edir.

Nümunə: Bir insanın üzünü gördükdə onun adını, səsini və kim olduğunu eyni anda tanımaq.

Kahneman’ın İki Sistemli Düşüncə Modeli (2011)

Daniel Kahneman insan düşüncəsini iki fərqli sistemə ayırır:

Süni İntellektdə İdrak Prosesləri Modeli

İnsan beynindəki idrak proseslərinin modelləri müasir süni intellekt (AI) texnologiyalarının inkişafında fundamental rol oynayır. Bu sahədə tətbiq olunan əsas modellər bunlardır:

• Süni Neyron Şəbəkələri (Artificial Neural Networks): İnsan beynindəki neyron əlaqələrini təqlid edən maşın öyrənməsi modelləridir.
• Dərin Öyrənmə (Deep Learning): Məlumatı çoxqatlı neyron şəbəkələri vasitəsilə mərhələli şəkildə emal edir.
• Kompüter Görməsi (Computer Vision): İnsan qavrayış modelinə əsaslanaraq vizual məlumatları və şəkilləri tanıyır.

Nümunə: Smartfonlardakı üz tanıma sistemləri və avtomatik tərcümə proqramları bu modellərin praktik tətbiqidir.

Nəticə

İdrak prosesləri insan beyninin ən mürəkkəb funksiyalarını təşkil edir. Klassik yaddaş modelləri məlumatın necə saxlandığını, qavrayış və düşüncə modelləri isə bu məlumatın necə emal edildiyini izah edir. Müasir dövrdə süni intellekt modelləri bu insan idrak proseslərini kompüter sistemlərində təqlid etməyə çalışır. İdrak proseslərinin modelləşdirilməsi psixologiya, nevrologiya və süni intellekt sahələrindəki inkişafın təməl daşıdır.