İltihabi bağırsaq xəstəlikləri (Crohn xəstəliyi, xoralı kolit)
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
İltihabi Bağırsaq Xəstəlikləri: Crohn və Xoralı Kolit
İltihabi bağırsaq xəstəlikləri, əsasən Crohn xəstəliyi və Xoralı kolit (ülserativ kolit) olmaqla iki əsas qrupa ayrılır. Bu xəstəliklər həm bağırsaq daxilində, həm də bütün bədəndə sistemli iltihabi reaksiyalara səbəb ola bilən xroniki vəziyyətlərdir. Xəstəliyin gedişatı adətən dalğavari xarakter daşıyır; yəni kəskinləşmə (ağırlaşma) və sakit (remissiya) dövrlərlə müşayiət olunur.
Crohn Xəstəliyi Nədir?
Crohn xəstəliyi, həzm traktının istənilən hissəsini (ağızdan anusa qədər) təsir edə bilən, lakin ən çox nazik bağırsağın sonu (terminal ileum) və yoğun bağırsaqda müşahidə olunan bir xəstəlikdir. Bu xəstəliyin əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:
- Transmural iltihab: İltihab bağırsaq divarının bütün qatlarını əhatə edir.
- Atlamalı zədələnmələr (Skip lesions): İltihab aralıqlı şəkildə yayılır; sağlam və zədələnmiş toxumalar bir-birini əvəz edir.
- Fəsadlar: Daralma (stenoz), fistulalar və abssesslər bu xəstəlikdə tez-tez görülür.
Crohn Xəstəliyinin Əlamətləri
- Qarnın sağ aşağı hissəsində, xüsusilə yeməkdən sonra yaranan ağrılar
- Davamlı ishal və qızdırma
- İştaha azalması və sürətli arıqlama
- Anal bölgədə yaranan fistulalar və çatlar
Xoralı Kolit (Ülserativ Kolit) Nədir?
Xoralı kolit, Crohn xəstəliyindən fərqli olaraq yalnız yoğun bağırsağı (kolon) və xüsusilə düz bağırsağı (rektum) zədələyir. Bu xəstəliyin fərqləndirici cəhətləri bunlardır:
- Səthi iltihab: İltihab yalnız bağırsağın selikli qişası (səthi təbəqə) ilə məhdudlaşır.
- Ardıcıl yayılma: İltihab bütöv və kəsilməz şəkildə irəliləyir, sağlam toxuma boşluqları (atlamalar) müşahidə edilmir.
- Qanlı ishal: Rektal qanaxma xəstəliyin ən xarakterik əlamətidir.
Xoralı Kolitin Əlamətləri
- Gündə 10 dəfəyə qədər təkrarlanan qanlı və selikli ishal
- Qarnın sol aşağı hissəsində ağrı
- Tenezm (təcili nəcis ifrazı hissi)
- Halsızlıq, qızdırma və çəki itkisi
İltihabi Bağırsaq Xəstəliklərinin Ümumi Əlamətləri
Hər iki xəstəlikdə ortaq olaraq aşağıdakı simptomlar müşahidə edilir:
- Uzunmüddətli ishal, qarın ağrıları və qızdırma
- Yorğunluq, arıqlama və anemiya (qan azlığı)
- Bağırsaqdankənar əlamətlər: Dəridə səpgilər (erythema nodosum), göz iltihabları (uveit, irit), oynaq ağrıları (artrit) və qaraciyər/öd yolları problemləri.
Diaqnostika Metodları
Dəqiq diaqnoz qoymaq üçün müasir tibbi müayinələrdən istifadə olunur:
| Müayinə Növü | Məqsədi |
|---|---|
| Kolonoskopiya + Biopsiya | Ən vacib diaqnostik üsuldur; toxuma nümunəsi götürülür. |
| Endoskopiya | Mədə və nazik bağırsağın vəziyyətini yoxlamaq üçün. |
| MR və ya KT Enteroqrafiya | Daralma və fistulaların aşkarlanması üçün. |
| Qan Analizləri | Anemiya və iltihab markerlərini (CRP, ESR) ölçmək üçün. |
| Nəcis Analizi | İnfeksiyaları istisna etmək və kalprotektin səviyyəsinə baxmaq üçün. |
Müalicə Prinsipləri
Müalicə xəstəliyin mərhələsinə görə fərqlənir:
1. Kəskin Mərhələ (Ağırlaşma) Müalicəsi
- Kortikosteroidlər: İltihabı sürətlə azaldır (məsələn, prednizolon).
- Aminosalisilatlar: Xüsusilə xoralı kolitdə effektivdir (məsələn, mesalazin).
- İmmunosupressivlər və Bioloji Preparatlar: Orta və ağır hallarda istifadə olunur.
- Antibiotiklər: Fistula və ya abssess hallarında təyin edilir.
2. Sakit Mərhələ (Remissiya) Müalicəsi
Remissiya dövründə dərmanlar dayandırılmamalıdır. Remissiya qoruyucu müalicə vacibdir və hər 6–12 aydan bir təkrar müayinələr aparılmalıdır.
Cərrahi Müdaxilə Nə Vaxt Lazımdır?
- Crohn xəstəliyində: Bağırsaq daralması, fistula, abssess yarandıqda və ya dərman müalicəsi nəticə vermədikdə.
- Xoralı kolitdə: Ağır qanaxma, perforasiya (deşilmə), xərçəng riski və ya müalicəyə tabe olmayan ağır formalar olduqda.
Qidalanma və Həyat Tərzi Tövsiyələri
Faydalıdır:
- Kəskin dövrdə yüngül və az lifli qidalar.
- Sakit dövrdə balanslı, zülallı və vitaminli rasion.
- Bol su içmək və qidaları yaxşı çeynəmək.
- Stressin idarə olunması.
Çəkinilməlidir:
- Spirtli içkilər, qızartmalar, qazlı və acı-ədviyyatlı qidalar.
- Siqaret (xüsusilə Crohn xəstəliyində vəziyyəti ağırlaşdırır).
Mümkün Fəsadlar
Müalicə edilməyən hallarda bağırsaq keçməzliyi, qidalanma pozuntusu, vitamin çatışmazlığı və xüsusilə uzunmüddətli xoralı kolitdə kolon xərçəngi riski yarana bilər.
Nəticə
İltihabi bağırsaq xəstəlikləri xroniki olsa da, düzgün həkim nəzarəti və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə idarə edilə bilər. Müntəzəm müalicə remissiyanı qorumaq və həyat keyfiyyətini yüksəltmək üçün yeganə yoldur.
