Metabolik sindrom
Metabolik Sindromun Risk Faktorları
Abdominal piylənmə:
Qarın nahiyəsində artıq piylərin yığılması metabolik sindromun əsas göstəricisidir. Qarın ətrafında olan piy toxuması digər orqanların ətrafında toplanaraq insulin müqavimətinə və iltihabi reaksiyalara səbəb ola bilər.
Kişilər üçün bel ölçüsü: 102 sm-dən çox.
Qadınlar üçün bel ölçüsü: 88 sm-dən çox.
Yüksək qan təzyiqi:
Qan təzyiqi 130/85 mmHg və ya daha yüksəkdir. Yüksək qan təzyiqi arteriyalara zərər verərək ürək-damar xəstəlikləri riskini artırır.
Yüksək qan şəkəri:
Açlıq qan şəkəri səviyyəsi 100 mq/dl və ya daha yüksəkdir. Yüksək qan şəkəri insulinin düzgün işləmədiyini göstərir və prediabet və ya tip 2 diabet riski yaradır.
Yüksək trigliserid səviyyəsi:
Qanda trigliserid səviyyəsi 150 mq/dl və ya daha yüksəkdir. Trigliseridlər yüksək olduqda damarlarda yağ yığılmasına və ürək xəstəlikləri riskinin artmasına səbəb olur.
Aşağı HDL xolesterin (yaxşı xolesterin):
Kişilər üçün HDL səviyyəsi 40 mq/dl-dən aşağı, qadınlar üçün 50 mq/dl-dən aşağıdır. HDL xolesterin bədəndəki artıq xolesterini aradan qaldırmağa kömək edir, bu da ürək xəstəlikləri riskini azaldır.
Metabolik Sindromun Səbəbləri
Metabolik sindromun dəqiq səbəbi tam olaraq məlum deyil, lakin bir sıra faktorlar bu sindromun inkişafına təsir edir:
İnsulin müqaviməti:
İnsulin müqaviməti metabolik sindromun əsas səbəblərindən biridir. Bədəndə insulin düzgün işləmədikdə, hüceyrələr qlükozanı qəbul edə bilmir və nəticədə qanda şəkər səviyyəsi yüksəlir. İnsulin müqaviməti eyni zamanda piylənmə ilə sıx əlaqəlidir.
Piylənmə:
Xüsusilə qarın bölgəsindəki artıq piy toxuması metabolik sindromun inkişafında mühüm rol oynayır. Piy toxuması insulin müqavimətinə, iltihabi reaksiyalara və metabolik balansın pozulmasına səbəb olur.
Genetik meyillilik:
Ailə üzvlərində metabolik sindrom və ya əlaqəli xəstəliklər (məsələn, tip 2 diabet, hipertoniya) olan insanlarda bu sindromun inkişaf riski daha yüksəkdir.
Hərəkətsiz həyat tərzi:
Fiziki aktivliyin olmaması bədəndə artıq piy yığılmasına, insulin müqavimətinə və qanda yağ səviyyələrinin artmasına səbəb ola bilər.
Yaş:
Yaş artdıqca metabolik sindromun inkişaf riski də artır. 60 yaş və daha yuxarı yaş qruplarında bu sindrom daha çox müşahidə olunur.
Hormonlar və iltihab:
Bədəndə hormonal balansın pozulması və iltihabi proseslər metabolik sindromun inkişafında təsirli ola bilər.
Metabolik Sindromun Əlamətləri
Metabolik sindromun əlamətləri fərqli ola bilər, lakin əksər hallarda spesifik simptomlar olmaya bilər. Aşağıdakı əlamətlər metabolik sindroma işarə edə bilər:
Qarın nahiyəsində piylənmə.
Yüksək qan təzyiqi və baş ağrısı.
Yüksək qan şəkəri və prediabet əlamətləri (aşırı susuzluq, tez-tez sidiyə çıxma).
Artıq çəki və piylənmə.
Yüksək xolesterin səviyyəsi.
Metabolik sindrom, adətən, təhlillər və müayinələr nəticəsində aşkarlanır və əlamətlər açıq şəkildə özünü göstərməyə bilər.
Metabolik Sindromun Diaqnozu
Metabolik sindromun diaqnozu üçün həkim fiziki müayinə və laboratoriya testləri aparır. Əsas diaqnostik testlər bunlardır:
Qan təzyiqi: Qan təzyiqinin ölçülməsi ilə yüksək qan təzyiqi olub-olmadığı müəyyən edilir.
Qan testləri:
Qan şəkəri: Qan şəkərinin yüksək olub-olmadığı yoxlanılır.
Lipid paneli: Trigliseridlər və HDL xolesterin səviyyələri ölçülür.
Bədən kütlə indeksi (BKİ) və bel ətrafı: Piylənməni qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
Əgər bu testlər nəticəsində üç və ya daha çox risk faktoru aşkar edilərsə, metabolik sindrom diaqnozu qoyula bilər.
Metabolik Sindromun Müalicəsi
Metabolik sindromun müalicəsi əsasən həyat tərzinin dəyişdirilməsinə yönəldilir. Çünki həyat tərzi dəyişiklikləri sindromun əsas səbəblərini idarə etmək və uzunmüddətli fəsadların qarşısını almaq üçün ən təsirli üsuldur. Aşağıdakı müalicə və profilaktika tədbirləri metabolik sindromun idarə olunmasına kömək edə bilər:
1. Diyet və Qidalanma
Aşağı kalorili pəhriz: Arıqlamaq üçün bədəndə artıq piyləri yandıran, xüsusən də qarın bölgəsindəki piyləri azaltmağa yönəlmiş pəhrizlər məsləhət görülür.
Azaldılmış şəkər və doymuş yağlar: Şəkər və yağ baxımından zəngin qidalar qan şəkərini və xolesterin səviyyələrini artırır. Bu səbəblə az şəkərli və sağlam yağlarla zəngin qidalar qəbul edilməlidir.
Lifli qidalar: Liflə zəngin qidalar qanda şəkər səviyyəsini tənzimləməyə və iştahı nəzarət altında saxlamağa kömək edir.
2. Fiziki Fəaliyyət
Müntəzəm məşq: Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta dərəcədə intensiv fiziki fəaliyyət tövsiyə olunur. Gəzinti, üzgüçülük, velosiped sürmək kimi fiziki məşqlər bədəndəki artıq yağı azaltmağa və insulin həssaslığını yaxşılaşdırmağa kömək edir.
3. Arıqlamaq
5-10% çəki itkisi: Bədəndəki ümumi çəkinin 5-10% azalması metabolik sindromun simptomlarını əhəmiyyətli dərəcədə azalda və sağlamlıq risklərini azalda bilər.
4. Siqaret çəkmənin tərgidilməsi
Siqaret çəkmək metabolik sindromu olan insanların ürək xəstəlikləri və insult riskini daha da artırır. Bu səbəbdən siqaret çəkmənin tərgidilməsi çox vacibdir.
5. Dərman müalicəsi
Həkim tərəfindən təyin olunan dərmanlar metabolik sindromun fərqli komponentlərini idarə etmək üçün istifadə edilə bilər:
Qan şəkəri üçün dərmanlar: Metformin və ya digər insulin həssaslığını artıran dərmanlar qan şəkərini normallaşdırmağa kömək edə bilər.
Xolesterin azaldıcı dərmanlar: Statinlər kimi dərmanlar trigliserid və LDL xolesterini azaldaraq ürək-damar xəstəlikləri riskini azaldır.
Qan təzyiqi dərmanları: Qan təzyiqini idarə etmək üçün antihipertenziv dərmanlar təyin oluna bilər.
Metabolik Sindromun Fəsadları
Metabolik sindrom vaxtında müalicə edilməzsə, bir sıra ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər:
Tip 2 diabet:
Metabolik sindrom insulin müqaviməti ilə əlaqəli olduğu üçün tip 2 diabetin inkişaf riski əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Ürək-damar xəstəlikləri:
Yüksək qan təzyiqi, yüksək xolesterin və abdominal piylənmə ürək xəstəlikləri və infarkt riskini artırır.
İnsult:
Yüksək qan təzyiqi və damar problemləri insult riskini yüksəldir.
Yağlı qaraciyər xəstəliyi:
Metabolik sindrom qaraciyərdə yağ yığılmasına səbəb ola bilər ki, bu da qaraciyər iltihabı və qaraciyər çatışmazlığına yol aça bilər.
Xroniki iltihab:
Metabolik sindrom iltihabi reaksiyalara səbəb ola bilər ki, bu da orqanizmdə iltihaba səbəb olan bir çox digər xəstəlik riskini artırır.
Nəticə
Metabolik sindrom, insulin müqaviməti, piylənmə və yüksək qan təzyiqi ilə əlaqəli olan çoxlu sağlamlıq problemlərini ehtiva edir. Bu sindromun müalicəsi əsasən həyat tərzinin dəyişdirilməsi ilə bağlıdır. Sağlam qidalanma, müntəzəm fiziki fəaliyyət və arıqlama metabolik sindromun qarşısını almağa və uzunmüddətli fəsadların qarşısını almağa kömək edir. Erkən diaqnoz və müalicə ilə metabolik sindrom effektiv şəkildə idarə edilə bilər.