Onurğa beyni zədələri
Onurğa beyni zədələrinin növləri:
Onurğa beyni zədələri iki əsas növə bölünür:
1. Tam onurğa beyni zədəsi:
Onurğa beyninin zədələndiyi hissədən aşağıda tam motor və ya sensor funksiyalarının itirilməsi. Yəni zədələnmiş səviyyədən aşağıda heç bir hərəkət və hissiyyat olmur.
2. Qismən onurğa beyni zədəsi:
Onurğa beyninin qismən zədələnməsi ilə bəzi sinir yolları zədələnir, lakin digər yollar qorunur. Bu vəziyyətdə xəstələrdə müəyyən dərəcədə motor və sensor funksiyalar qoruna bilər.
Onurğa beyni zədələrinin səbəbləri:
Onurğa beyni zədələrinin bir çox fərqli səbəbi ola bilər. Əsas səbəblər aşağıdakılardır:
Travmalar:
Yol-nəqliyyat qəzaları, düşmələr, idman zədələri, iş yerində travmalar və zorakılıq halları (məsələn, silah yarası və ya bıçaq zədəsi) onurğa beyni zədələrinin ən yaygın səbəblərindəndir.
Xəstəliklər:
Şişlər, infeksiyalar, iltihabi xəstəliklər (məsələn, multipl skleroz) və onurğa beynində damar problemləri (məsələn, insult) onurğa beyni zədələrinə səbəb ola bilər.
Deqenerativ proseslər:
Onurğa sütununda yaşla əlaqədar degenerativ dəyişikliklər (məsələn, sürüşkən disk və ya spondiloz) sinirlərə təzyiq göstərə və zədələnməyə səbəb ola bilər.
Doğuşdan gələn qüsurlar:
Spina bifida kimi doğuşdan gələn inkişaf qüsurları onurğa beyninin düzgün inkişaf etməməsi nəticəsində zədələnməyə səbəb ola bilər.
Onurğa beyni zədələrinin simptomları:
Onurğa beyni zədələrinin simptomları zədənin səviyyəsinə və şiddətinə bağlı olaraq dəyişir. Zədələnmiş sinir yollarına uyğun olaraq motor və ya sensor funksiyaların itirilməsi baş verə bilər. Əsas simptomlar aşağıdakılardır:
Hərəkət məhdudiyyəti (iflic):
Tetraplegiya: Boyun nahiyəsində olan zədələr nəticəsində həm yuxarı, həm də aşağı ətrafların (qollar və ayaqlar) iflici.
Paraplegiya: Döş və ya bel nahiyəsində olan zədələr nəticəsində yalnız aşağı ətrafların (ayaqların) iflici.
Hissiyyat itkisi:
Zədələnmiş bölgədən aşağıdakı hissiyyat (toxunma, istilik, ağrı hissi) tamamilə və ya qismən itirilə bilər.
Bağırsaq və sidik kisəsi nəzarətinin itirilməsi:
Onurğa beyni zədələndikdə bağırsaq və sidik kisəsi nəzarəti pozula bilər ki, bu da sidik və nəcisin saxlanılmaması (inkontinensiya) ilə nəticələnə bilər.
Cinsi funksiyaların pozulması:
Onurğa beyni zədələri cinsi funksiyaların, o cümlədən cinsi həyəcanlanmanın və ereksiyanın itirilməsinə səbəb ola bilər.
Reflekslərin azalması və ya itməməsi:
Zədələnmiş bölgədə reflekslərin azalması və ya tamamilə itməsi müşahidə oluna bilər.
Ağrı və ya paresteziya:
Bəzi hallarda onurğa beyni zədələri sinir köklərində ağrı, iynələnmə və ya yanma hissi ilə müşayiət olunur.
Onurğa beyni zədələrinin diaqnozu:
Onurğa beyni zədələrinin diaqnozu üçün həkim xəstənin şikayətlərini və zədənin yerini müəyyən etmək üçün müxtəlif testlərdən istifadə edir. Əsas diaqnostik üsullar bunlardır:
Fiziki və nevroloji müayinə:
Həkim xəstənin motor və sensor funksiyalarını, reflekslərini və digər nevroloji funksiyalarını yoxlayır.
Maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT):
MRT, onurğa beyni və onun ətrafında olan strukturların (o cümlədən sinirlər və disklər) dəqiq görüntüsünü verir və zədənin yerini müəyyən etməyə kömək edir.
Kompüter tomoqrafiyası (CT):
Onurğa beyninin və onurğa sütununun vəziyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə edilən bir görüntüləmə üsuludur.
Rentgen müayinəsi:
Onurğa sütununda hər hansı bir sınıq və ya zədənin olub-olmadığını müəyyən etmək üçün rentgen müayinəsindən istifadə edilir.
Miyeloqrafiya:
Onurğa beyninin ətrafındakı boşluğa kontrast boya vurularaq rentgen vasitəsilə sinir yollarının vəziyyəti yoxlanılır.
Onurğa beyni zədələrinin müalicəsi:
Onurğa beyni zədələrinin müalicəsi zədənin növünə, şiddətinə və yerinə bağlı olaraq fərqlənir. Müalicə üsulları aşağıdakılardır:
1. Təcili tibbi müdaxilə:
Onurğa beyni zədəsi keçirən xəstələrə ilk tibbi müdaxilə çox vacibdir. Bu mərhələdə xəstənin hərəkəti məhdudlaşdırılaraq onurğa sütununun daha da zədələnməsinin qarşısı alınmalıdır.
2. Dərman müalicəsi:
Kortikosteroidlər: Zədənin erkən mərhələlərində sinir şişkinliyini azaltmaq və onurğa beynində əlavə zədələnmənin qarşısını almaq üçün istifadə edilir.
Ağrıkəsicilər: Ağrını idarə etmək üçün istifadə olunur.
Antikoaqulyantlar: Qan laxtalarının qarşısını almaq üçün istifadə edilir.
3. Cərrahi müdaxilə:
Dekompresiya əməliyyatı: Onurğa beyninə təzyiq göstərən sinir köklərinin və ya sümük parçalarının çıxarılması üçün istifadə edilir.
Onurğa sabitləşdirilməsi: Onurğa sütununda olan sınıqlar və ya sürüşmələr cərrahi yolla düzəldilərək onurğa sabitləşdirilir.
4. Reabilitasiya:
Fizioterapiya: Zədələnmiş xəstələrdə əzələ gücünü, hərəkətliliyi və funksiyaları bərpa etmək üçün tətbiq olunur.
Erqoterapiya: Gündəlik həyat fəaliyyətlərini bərpa etməyə kömək edən bir terapiya növüdür.
Psixoloji dəstək: Onurğa beyni zədəsi keçirən xəstələrdə yaranan psixoloji stress və depresiyanın idarə olunması üçün psixoloji dəstək göstərilir.
Onurğa beyni zədələrinin fəsadları:
Onurğa beyni zədələri ciddi fəsadlarla müşayiət oluna bilər:
İflic:
Zədənin səviyyəsindən asılı olaraq bədənin müəyyən hissələrində daimi iflic baş verə bilər.
Bağırsaq və sidik kisəsi funksiyalarının pozulması:
Nəzarət itirilməsi nəticəsində bağırsaq və sidik kisəsi funksiyaları zəifləyə və inkontinensiya yarana bilər.
Dekubit yaraları:
Hərəkət məhdudiyyəti olan xəstələrdə yataq yaraları (dekubit) meydana gələ bilər.
Tənəffüs problemləri:
Onurğa beyninin yuxarı hissələrində zədə olan xəstələrdə nəfəs alma çətinliyi və ya tənəffüs iflici baş verə bilər.
Nəticə:
Onurğa beyni zədələri ciddi nevroloji problemlərə və həyat keyfiyyətində əhəmiyyətli enişlərə səbəb ola bilər. Zədənin səviyyəsi və şiddəti müxtəlif nəticələrə yol açsa da, erkən müdaxilə və reabilitasiya ilə xəstələrin bərpası və həyat tərzini yaxşılaşdırmaq mümkündür. Müalicə müddətində həkim nəzarəti və reabilitasiya prosesinin düzgün həyata keçirilməsi xəstələrin funksiyalarını mümkün qədər bərpa etməsinə kömək edir.