Qida allergiyası
Qida Allergiyasının Səbəbləri
Qida allergiyasının əsas səbəbi, immun sistemin bəzi qidalarda olan zülalları zərərli olaraq tanıması və onlara qarşı müdafiə mexanizmi başlatmasıdır. Bu zülallar immun sistemi tərəfindən tanındıqda, histamin kimi maddələr sərbəst buraxılır və bədənin müxtəlif hissələrində allergik reaksiyalara səbəb olur. Qida allergiyasının yaranmasına səbəb olan bəzi ümumi qidalar aşağıdakılardır:
Yerfıstığı: Yerfıstığı allergiyası ən yaygın və ən ciddi allergik reaksiyalara səbəb ola bilən qida allergiyalarından biridir.
Dəniz Məhsulları: Xüsusilə balıq, xərçəngkimilər və molyusklar allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.
Süd Məhsulları: İnək südü və ondan hazırlanan məhsullar süd allergiyasına səbəb ola bilər. Bu daha çox uşaqlarda rast gəlinir.
Yumurta: Xüsusilə yumurta ağı allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.
Buğda: Buğda və buğda məhsullarında olan bəzi zülallar, xüsusilə gliadin, allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.
Fındıq və Digər Qoz-fındıqlar: Fındıq, badam, qoz, kaju kimi qoz-fındıqlar da güclü allergenlərdir.
Soya: Soya məhsulları bəzi insanlarda allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.
Qida Allergiyasının Simptomları
Qida allergiyasının simptomları bədəndəki müxtəlif orqan sistemlərini təsir edə bilər və simptomların şiddəti insandan insana fərqlənir. Simptomlar adətən qidanı qəbul etdikdən bir neçə dəqiqə və ya saat sonra ortaya çıxır. Əsas simptomlar aşağıdakılardır:
Dəri Simptomları:
Qaşınma və Döküntü: Bədəndə, xüsusilə də ağız ətrafında qaşınma, qızartı və döküntülər meydana gələ bilər.
Urtikaria (Kovanlar): Bədəndə qaşınan, qabarıq, qırmızı ləkələr şəklində döküntülər müşahidə oluna bilər.
Tənəffüs Sistemi Simptomları:
Asqırma və Burun Tıxanıqlığı: Alergenlər burun boşluğunda iltihaba və tıxanıqlığa səbəb ola bilər.
Nəfəs Darlığı: Qida allergiyası bəzi hallarda nəfəs darlığı və hətta astma hücumlarına səbəb ola bilər.
Mədə-Bağırsaq Simptomları:
Ürəkbulanma və Qusma: Qidanın qəbulundan sonra ürəkbulanma, qusma və qarın ağrısı meydana gələ bilər.
İshal: Qida allergiyası bağırsaqların düzgün işləməməsinə səbəb olur və bu, diareyaya yol aça bilər.
Gözlərdə Simptomlar:
Qaşınma və Gözyaşı: Gözlərdə qaşınma, qızartı və gözyaşı axıntısı qida allergiyası zamanı görülən simptomlardır.
Anafilaksiya:
Anafilaksiya qida allergiyasının ən ciddi və həyati təhlükə yaradan reaksiyasıdır. Anafilaksiya zamanı bədəndə kəskin və çoxsaylı orqan sistemləri təsir edən reaksiyalar baş verir. Simptomlar nəfəs darlığı, şişmə, qan təzyiqinin düşməsi və huşunu itirmə kimi həyati təhlükəli halları əhatə edir. Bu vəziyyət təcili tibbi müdaxilə tələb edir.
Qida Allergiyasının Diaqnozu
Qida allergiyasının diaqnozu üçün həkimlər müxtəlif üsullardan istifadə edirlər. Diaqnoz qoymaq üçün xəstənin tibbi tarixçəsi, simptomlar və bəzi testlər nəzərə alınır:
Dəri Prik Testi: Həkim kiçik miqdarda şübhəli allergenləri dəriyə tətbiq edir və dərinin reaksiyasını müşahidə edir. Dəri qızarar və ya şişərsə, bu, həmin qidaya qarşı allergiyanın olduğunu göstərir.
Qan Testləri (IgE Testi): Qan nümunəsi ilə spesifik IgE antikorlarının səviyyəsi yoxlanılır. Bu test allergenlərin bədəndə yaratdığı immun reaksiyasını ölçür.
Eliminasiya Diyeti: Şübhəli qidalar xəstənin pəhrizindən çıxarılır və simptomların azalması izlənilir. Daha sonra bu qidalar tədricən pəhrizə əlavə edilir və simptomların yaranıb-yaranmadığı müşahidə edilir.
Oral Provokasiya Testi: Xüsusi nəzarət altında xəstəyə kiçik miqdarda allergen qida verilir və həkim reaksiyaları izləyir. Bu test çox diqqətlə aparılmalıdır, çünki potensial olaraq ciddi reaksiyalara səbəb ola bilər.
Qida Allergiyasının Müalicəsi
Qida allergiyasının müalicəsi adətən qida ilə təmasdan qaçmaq və allergik reaksiyaları idarə etmək üzərində qurulur. Qida allergiyası tam müalicə edilə bilməsə də, bəzi müalicə üsulları simptomları yüngülləşdirməyə kömək edir:
1. Qidadan Qaçınmaq:
Əsas müalicə yolu allergiyaya səbəb olan qidanı müəyyən etmək və ondan uzaq durmaqdır. Bu, etiketlərin diqqətlə oxunmasını və qida tərkibinin tam öyrənilməsini tələb edir.
2. Antihistaminlər:
Yüngül allergik reaksiyaları idarə etmək üçün antihistamin dərmanlar istifadə edilir. Bu dərmanlar qaşınma, qızartı və digər simptomları yüngülləşdirə bilər.
3. Epinefrin İnyeksiyası (Adrenalin):
Anafilaktik reaksiyaların müalicəsi üçün epinefrin inyeksiyası (adrenalin) həyati əhəmiyyət daşıyır. Allergiya riski olan xəstələrə daima epinefrin inyeksiya qələmi daşımaq tövsiyə olunur və anafilaksiya hallarında dərhal istifadə edilməlidir.
4. Allergiya İmmunoterapiyası:
Bəzi allergiyalar üçün desensitizasiya (immunoterapiya) müalicəsi istifadə edilə bilər. Bu, kiçik miqdarda allergenin tədricən artırılaraq bədənə tətbiqi və immun sistemin həssaslığının azaldılması üsuludur.
Qida Allergiyasının Qarşısının Alınması
Qida allergiyasının qarşısını almaq tamamilə mümkün olmasa da, bəzi tədbirlər simptomları minimuma endirmək üçün faydalı ola bilər:
Qida Etiketlərini Oxumaq: Qida məhsullarının etiketlərini diqqətlə oxumaq, tərkibində allergenlərin olub-olmadığını müəyyən etmək üçün vacibdir.
Restoranlarda Ehtiyatlı Davranmaq: Restoranlarda qidaların tərkibi barədə dəqiq məlumat əldə etmək üçün sifariş vermədən əvvəl yeməkləri diqqətlə sorğulamaq vacibdir.
Uşaqlar Üçün Tədbirlər: Uşaqlarda qida allergiyasını idarə etmək üçün məktəb və uşaq baxıcısı ilə əməkdaşlıq etmək, allergiya haqqında məlumat vermək və təcili epinefrin inyeksiyası daşımağı təmin etmək lazımdır.
Anafilaksiya Riskini Nəzərə Almaq: Anafilaktik reaksiya riski olan insanlar üçün epinefrin inyeksiyası daima əl altında olmalıdır. Anafilaksiya hallarında dərhal təcili yardım çağırmaq və epinefrin inyeksiyasını etmək həyati əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə
Qida allergiyası immun sistemin bəzi qidalara qarşı həddindən artıq reaksiya verməsi nəticəsində yaranan ciddi bir vəziyyətdir. Reaksiyalar yüngül ola biləcəyi kimi, anafilaksiya kimi həyati təhlükə yaradan hallar da baş verə bilər. Qidaya qarşı allergiyanın qarşısını almaq üçün allergen qidalardan uzaq durmaq və təcili tibbi müdaxilə üçün hazırlıqlı olmaq vacibdir.