Qlaukoma (Göz Təzyiqi)
Qlaukomanın Türləri
Qlaukoma müxtəlif formalarda meydana gələ bilər və hər bir formanın fərqli simptomları və müalicə yanaşmaları vardır:
Açıq Buçaqlı Qlaukoma (Open-Angle Glaucoma):
Ən yaygın qlaukoma formasıdır. Göz içi təzyiq tədricən artır və bu, illərlə inkişaf edə bilər. Xəstələr erkən mərhələdə heç bir simptom hiss etməyə bilər, lakin zamanla periferik görmə sahəsi daralır və irəlilədikcə tunel görmə (yalnız mərkəzi görmə qalır) ilə nəticələnə bilər.
Təzyiq artımı, gözün içindəki mayenin (aqueous humor) düzgün şəkildə axmamasına bağlıdır.
Künc Bağlanması Qlaukoma (Angle-Closure Glaucoma):
Daha az yaygın olmasına baxmayaraq, bu forma ani və kəskin şəkildə baş verə bilər. Göz təzyiqi qəfildən yüksəlir, çünki iris və kornea arasında olan bucaq (irido-korneal bucaq) qəfildən bağlanır.
Əlamətlər: Şiddətli göz ağrısı, bulanıq görmə, gözdə qızartı, işıqlara baxarkən halələr görmə, baş ağrısı, ürək bulanması və qusma.
Təcili tibbi müdaxilə tələb edən bir vəziyyətdir.
Normal Təzyiqli Qlaukoma (Normal-Tension Glaucoma):
Göz təzyiqi normal həddlər daxilində olsa belə, optik sinir zədələnməsi baş verir. Bu forma da açıq bucaqlı qlaukoma kimi tədricən irəliləyir.
Təzyiq artmadan belə optik sinir zədələnməsinə səbəb ola biləcək digər faktorlar (məsələn, qan dövranı problemləri) bu vəziyyətə səbəb ola bilər.
İkincil Qlaukoma (Secondary Glaucoma):
Digər göz xəstəlikləri, travmalar, iltihablar, bəzi dərmanlar (kortikosteroidlər) və ya göz əməliyyatlarından sonra meydana gələ bilər.
Uşaq və Yeniyetmə Qlaukoma (Congenital or Pediatric Glaucoma):
Gözün maye drenaj sisteminin düzgün inkişaf etməməsi nəticəsində doğuşdan və ya erkən yaşlarda ortaya çıxan qlaukoma növüdür.
Qlaukomanın Səbəbləri
Qlaukoma, gözün içindəki mayenin (ağıs humor) düzgün axmaması və ya kifayət qədər azalmaması nəticəsində göz təzyiqinin artması ilə əlaqədardır. Artan təzyiq optik sinirə təzyiq göstərir və zamanla bu sinirin zədələnməsinə səbəb olur. Bəzi əsas səbəblər və risk faktorları bunlardır:
Yaş: 40 yaşdan sonra qlaukoma riski artır.
Genetik Yatkınlıq: Ailə tarixi qlaukoma ilə əlaqəli olan şəxslərdə risk daha yüksəkdir.
Yüksək Göz Təzyiqi: Göz içi təzyiqin normaldan yüksək olması qlaukoma üçün əsas risk faktorudur.
Yaralanmalar və Travmalar: Göz travmaları göz təzyiqini artıra bilər.
Dərmanlar: Uzun müddətli kortikosteroid istifadəsi qlaukoma riskini artıra bilər.
Digər Xəstəliklər: Diabet, hipertenziya və ya ürək xəstəlikləri də risk faktorları arasındadır.
Qlaukomanın Belirtiləri
Qlaukomanın əlamətləri, növünə və xəstəliyin mərhələsinə görə dəyişir. Əksər hallarda, erkən mərhələdə açıq bucaqlı qlaukoma simptom vermir və bu səbəblə "səssiz görmə oğrusu" kimi adlandırılır. Müxtəlif qlaukoma növləri üçün ümumi əlamətlər aşağıdakılardır:
Görmə sahəsinin daralması (xüsusilə periferik görmə itkisi)
Bulanıq görmə
Şiddətli göz ağrısı (künc bağlanması qlaukoma üçün)
Göz qızartısı
İşıqlara baxarkən halələr görmə
Başağrısı və ya gözün arxasında ağrı
Ürək bulanması və qusma (akut künc bağlanması qlaukoma üçün)
Qlaukomanın Diaqnozu
Qlaukomanın erkən diaqnozu üçün mütəmadi göz müayinələri çox vacibdir, çünki erkən mərhələdə bu xəstəlik simptomsuz ola bilər. Göz həkimləri tərəfindən aparılan bəzi əsas testlər aşağıdakılardır:
Tonometriya: Göz içi təzyiqin ölçülməsi.
Oftalmoskopiya: Optik sinirin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün gözün arxa hissəsinin müayinəsi.
Görmə Sahəsi Testi (Perimetriya): Görmə sahəsinin dərəcəsini yoxlamaq üçün.
Gonioskopiya: Gözün drenaj bucağının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə edilən test.
Optik Koherensiya Tomoqrafiyası (OCT): Optik sinir lifləri və retinanın vəziyyətini daha dəqiq görüntüləmək üçün istifadə olunur.
Qlaukomanın Müalicəsi
Qlaukomanın müalicəsi, xəstəliyin növünə və mərhələsinə görə dəyişir. Erkən diaqnoz və müalicə görmə itkisini yavaşlada və ya dayandıra bilər, lakin zədələnmiş optik sinirin tam bərpası mümkün deyil. Müalicə üsulları aşağıdakılardır:
Dərmanlar (Göz Damlası və Həb):
Göz təzyiqini azaltmaq üçün göz damlaları və bəzi oral dərmanlar təyin edilir. Bu dərmanlar ya göz mayesinin istehsalını azaldır, ya da axımını artırır.
Lazer Müalicəsi:
Selektiv Lazer Trabekuloplastika (SLT): Açıq bucaqlı qlaukoma xəstələrində göz içi təzyiqini azaltmaq üçün istifadə olunur.
Lazer İridotomiya: Künc bağlanması qlaukoma üçün irisə kiçik bir deşik açılaraq göz mayesinin axmasını təmin edir.
Cərrahi Müalicə:
Trabekulektomiya: Göz mayesinin axmasını artırmaq üçün yeni drenaj kanalı yaradılır.
Şunt və ya Stent Cərrahiyyəsi: Göz içi təzyiqi azaltmaq üçün gözə kiçik borular yerləşdirilir.
Minimal İnvaziv Qlaukoma Cərrahiyyəsi (MIGS):
Az riskli cərrahi üsullardan biridir və bərpa müddəti qısadır. Xüsusilə erkən mərhələdə olan xəstələr üçün uyğundur.
Qlaukoma İdarəçiliyi və Profilaktikası
Qlaukoma xəstəliyinin irəliləməsini dayandırmaq üçün aşağıdakılar vacibdir:
Müntəzəm Göz Müayinələri: Xüsusilə risk altında olan insanlar üçün mütəmadi olaraq göz müayinəsi vacibdir.
Dərmanların Doğru İstifadəsi: Göz damlalarının və digər dərmanların təyin olunduğu qaydada istifadəsi.
Sağlam Həyat Tərzi: Düzgün qidalanma, mütəmadi fiziki fəaliyyət, stressin idarə olunması göz sağlamlığı üçün faydalıdır.