Sətəlcəm (pnevmoniya)

Sətəlcəmin səbəbləri:

Sətəlcəmin əsas səbəbi ağciyərlərə daxil olan mikroorqanizmlərin (bakteriya, virus və göbələklər) yaratdığı infeksiyalardır. Bu infeksiyalar əsasən nəfəs yolu ilə ağciyərlərə keçərək orada iltihaba səbəb olur. Sətəlcəmin ən yaygın səbəbləri aşağıdakılardır:

1. Bakteriyalar:

Streptococcus pneumoniae: Bakterial sətəlcəmin ən çox yayılmış səbəbidir və çox vaxt ciddi ağciyər infeksiyalarına səbəb ola bilər. Bu bakteriya əsasən yetkinlərdə və zəif immun sistemi olan insanlarda sətəlcəmə yol açır.

Haemophilus influenzae: İkinci ən yaygın səbəbdir və daha çox xroniki xəstəlikləri olan insanlarda meydana gəlir.

Mycoplasma pneumoniae: Bu bakteriya daha yüngül sətəlcəmlərə səbəb ola bilər və əsasən gənclərdə müşahidə edilir.

2. Viruslar:

İnfluenza (qrip) virusu: Qrip zamanı ağciyərlərdə infeksiya yaranarsa, sətəlcəmə səbəb ola bilər. İnfluenza sətəlcəmi yaşlılar və xroniki xəstəliyi olan insanlar üçün xüsusilə təhlükəlidir.

Respirator sinisial virus (RSV): Xüsusən uşaqlarda və körpələrdə sətəlcəmə səbəb ola bilən bir virusdur.

SARS-CoV-2 (COVID-19): COVID-19 infeksiyası zamanı ağır hallarda ağciyərlərin iltihabına və sətəlcəmin yaranmasına səbəb ola bilər.

3. Göbələklər:

Göbələk infeksiyaları daha nadir hallarda sətəlcəmə səbəb ola bilər. Bu növ sətəlcəm əsasən zəif immun sistemi olan insanlarda, məsələn, HİV/AIDS xəstələrində və ya kemoterapi alanlarda müşahidə edilir.

4. İnkişaf edən risk faktorları:

Aspirasiya pnevmoniyası: Bu, qida, maye və ya qusuntu kimi maddələrin təsadüfən ağciyərlərə keçməsi nəticəsində yaranan bir sətəlcəm növüdür. Ümumiyyətlə, udma çətinliyi və ya ağır şəkildə xəstə olan insanlarda rast gəlinir.

Sətəlcəmin əlamətləri:

Sətəlcəmin əlamətləri infeksiyanın səbəbinə, xəstənin yaşına və sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişə bilər. Ümumi simptomlar aşağıdakılardır:

Yüksək hərarət: İnfeksiyanın nəticəsində bədəndə yüksək hərarət müşahidə edilir, bəzən üşümə və titrəmə ilə müşayiət olunur.

Öskürək: Xəstələr tez-tez bəlğəmli öskürə bilər. Bəlğəmdə bəzən qan da görünə bilər.

Sinə ağrısı: Sinə nahiyəsində ağrı, xüsusilə dərindən nəfəs alma və ya öskürmə zamanı yaranan ağrı sətəlcəmin ümumi əlamətidir.

Nəfəs darlığı: Ağciyərlərdə maye toplanması nəticəsində nəfəs almaqda çətinlik və ya sürətli nəfəs alma.

Yorğunluq və zəiflik: İnfeksiya və iltihab səbəbindən bədən ümumi bir zəiflik hiss edə bilər.

Baş ağrısı və əzələ ağrıları: Xəstələrdə ümumi ağrı hissi, baş ağrısı və bədən ağrıları müşahidə edilə bilər.

İştahsızlıq və qarışıqlıq: Yaşlı insanlarda sətəlcəm zamanı iştahsızlıq və qarışıqlıq halları ola bilər.

Sətəlcəmin növləri:

Sətəlcəm fərqli növlərdə inkişaf edə bilər, bu növlər sətəlcəmin meydana gəlmə şəraitinə və infeksiyanın səbəbinə əsaslanır:

Xəstəxanadaxili sətəlcəm:

Xəstəxanada olan xəstələrdə, xüsusən ventilyasiya cihazlarına bağlı və ya ağır xəstələrdə inkişaf edən sətəlcəm növüdür. Bu növ sətəlcəm daha ağır keçə bilər, çünki xəstəxana mühitində inkişaf edən bakteriyalar çox vaxt antibiotiklərə qarşı davamlı olur.

Cəmiyyət əldə edilən sətəlcəm:

Xəstəxanadan kənarda, normal həyat şəraitində inkişaf edən sətəlcəm növüdür. Streptococcus pneumoniae və ya viral infeksiyalar bu növ sətəlcəm üçün ən çox rast gəlinən səbəblərdir.

Aspirasiya sətəlcəmi:

Udma zamanı qida və ya qusuntu maddələrinin təsadüfən ağciyərlərə keçməsi nəticəsində yaranır. Bu növ sətəlcəm, xüsusən udma pozğunluğu və ya nevroloji xəstəlikləri olan insanlarda inkişaf edə bilər.

İmmun sistemi zəif olan insanlarda sətəlcəm:

İmmuniteti zəif olan insanlarda (məsələn, HİV/AIDS xəstələri və ya kemoterapi alan insanlar) inkişaf edən sətəlcəm növüdür. Bu xəstələrdə göbələk infeksiyaları və ya nadir bakteriyalar sətəlcəmin yaranmasına səbəb ola bilər.

Sətəlcəmin diaqnozu:

Sətəlcəmin diaqnozu həkim tərəfindən xəstənin simptomlarına və tibbi testlərə əsasən qoyulur. Sətəlcəmin diaqnozu üçün aşağıdakı testlər və müayinələr istifadə edilir:

Fiziki müayinə: Həkim stetoskop vasitəsilə ağciyərləri dinləyərək hər hansı qeyri-adi səsləri (xırıltılı nəfəs) və ya maye toplanmasını aşkar edə bilər.

Rentgen: Ağciyərlərdəki iltihabı və ya maye yığılmasını təsbit etmək üçün istifadə edilir. Rentgen sətəlcəm diaqnozunun əsas metodlarından biridir.

Kompüter tomoqrafiyası (CT): Daha dəqiq görüntülər əldə etmək üçün ağciyərlərin CT müayinəsi edilə bilər.

Bəlğəm testi: Öskürmə zamanı çıxan bəlğəmdən nümunə götürülərək laboratoriyada bakterial və ya viral infeksiyaların olub-olmadığı yoxlanılır.

Qan testləri: İnfeksiya əlamətlərini və iltihabı müəyyən etmək üçün qan testi edilir. Qanda ağ qan hüceyrələrinin artması infeksiyanın olduğunu göstərə bilər.

Oksigen səviyyəsi testi: Qanınızdakı oksigen səviyyəsini ölçən testlər (pulse oksimetri) ağciyərlərin nə qədər effektiv işlədiyini yoxlamağa kömək edir.

Sətəlcəmin müalicəsi:

Sətəlcəmin müalicəsi xəstəliyin səbəbindən və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Əsas müalicə metodları bunlardır:

1. Antibiotiklər:

Bakterial sətəlcəm zamanı antibiotiklər sətəlcəmin əsas müalicə üsuludur. Müalicə mümkün qədər erkən başlanmalıdır ki, infeksiya genişlənməsin və ağırlaşmasın. Streptococcus pneumoniae səbəbli sətəlcəm ən çox antibiotiklərlə müalicə edilir.

2. Antiviral dərmanlar:

Viral sətəlcəm (məsələn, influenza və ya COVID-19 səbəbli sətəlcəm) zamanı antiviral dərmanlar təyin edilə bilər. Antiviral dərmanlar virusun yayılmasını yavaşlada bilər və bədəndəki iltihabın azalmasına kömək edir.

3. Göbələk əleyhinə dərmanlar:

Göbələk səbəbli sətəlcəm zamanı antifungal dərmanlar istifadə edilir. Bu müalicə xüsusilə zəif immun sistemi olan xəstələr üçün vacibdir.

4. Ağrıkəsici və iltihabəleyhinə dərmanlar:

Sinə ağrısı, qızdırma və əzələ ağrılarını azaltmaq üçün ağrıkəsicilər (məsələn, parasetamol və ya ibuprofen) təyin edilir.

5. Oksigen terapiyası:

Nəfəs almaqda çətinlik çəkən və ya oksigen səviyyəsi aşağı olan xəstələrə oksigen terapiyası tətbiq oluna bilər. Bu, xüsusilə ağır sətəlcəm hallarında istifadə edilir.

6. Maye terapiyası:

Xəstələrdə susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün damar daxilinə maye terapiyası tətbiq oluna bilər. Bu, xəstəliyin ağır hallarında xəstəxanada həyata keçirilir.

Sətəlcəmdən qorunma:

Sətəlcəmdən qorunmaq üçün bir neçə tədbir görülə bilər:

Pnevmoniya peyvəndi: Pnevmoniya peyvəndi sətəlcəmin əsas səbəblərindən biri olan Streptococcus pneumoniae infeksiyasına qarşı qoruyucu təsir göstərir. Xüsusilə yaşlı insanlar və xroniki xəstəlikləri olanlar üçün vacibdir.

Qrip peyvəndi: Qripdən qorunmaq sətəlcəm riskini azalda bilər, çünki qrip bəzi hallarda sətəlcəmin yaranmasına səbəb ola bilər.

Siqareti tərgitmək: Siqaret çəkmək ağciyərləri zədələyir və sətəlcəm riskini artırır. Siqareti tərgitmək ağciyər sağlamlığını yaxşılaşdırır.

Əllərin gigiyenası: Əllərin müntəzəm yuyulması və gigiyena tədbirləri mikroorqanizmlərin yayılmasının qarşısını almağa kömək edir.

Xəstəliklərdən qorunma: Qrip və soyuqdəymə kimi xəstəliklərdən uzaq durmaq sətəlcəm riskini azaltmaqda kömək edə bilər.

Nəticə:

Sətəlcəm, ciddi bir ağciyər infeksiyası olaraq müalicə edilmədikdə həyati təhlükə yarada bilər. Bakteriyalar, viruslar və göbələklər kimi bir çox səbəbə bağlı olaraq yaranır və müxtəlif simptomlarla müşayiət olunur. Xəstəlik erkən mərhələdə diaqnoz edilərsə, müalicə daha uğurlu ola bilər. Antibiotiklər və antiviral dərmanlar ilə müalicə xəstəliyin qarşısını almaqda vacibdir, lakin peyvənd və gigiyena qaydalarına riayət etmək sətəlcəmdən qorunmaq üçün əsas tədbirlərdir.