Şəxsiyyət pozuntusu
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Əsas Növləri və Xüsusiyyətləri
Şəxsiyyət pozğunluqları, fərdin düşüncə, emosiya və davranış modellərində özünü göstərən, sosial uyğunlaşmanı çətinləşdirən psixi sağlamlıq vəziyyətləridir. Bu pozğunluqlar insanın həm özü ilə, həm də ətrafındakı insanlarla olan münasibətlərinə dərindən təsir edir. Aşağıda müasir psixologiyada təsnif edilən əsas şəxsiyyət pozğunluqları və onların xarakterik əlamətləri verilmişdir:
- Paranoid şəxsiyyət pozğunluğu: İnsanın ətrafındakılara qarşı daimi şübhə və inamsızlıq bəsləməsi ilə xarakterizə olunur.
- Şizoid şəxsiyyət pozğunluğu: Sosial münasibətlərdən tamamilə uzaqlaşma və emosional soyuqluq əsas əlamətlərdir.
- Şizotipal şəxsiyyət pozğunluğu: Qəribə davranışlar, qeyri-adi düşüncə tərzi, güclü xurafatlar və ya qəribə fantaziyalarla müşahidə olunur.
- Antisosial şəxsiyyət pozğunluğu: Başqalarının hüquqlarına qarşı həssaslıq, manipulyasiya meyilliliyi və transqressiv (qayda pozan) davranışlarla özünü göstərir.
- Borderline (Sərhəd) şəxsiyyət pozğunluğu: Emosional qeyri-sabitlik, münasibətlərdə ifrat gərginlik, özünü imic problemləri və özünə məhv edən davranışlar ön plandadır.
- Histrionik şəxsiyyət pozğunluğu: Həddindən artıq emosionallıq və daim diqqət mərkəzində olmaq istəyi ilə xarakterizə olunur.
- Narsisistik şəxsiyyət pozğunluğu: Özünə həddindən artıq heyranlıq, üstünlük hissi və başqalarının ehtiyaclarını görməzdən gəlmə meyilliliyidir.
- Avoidant (Çəkinən) şəxsiyyət pozğunluğu: Tənqid olunma qorxusu, özünü qeyri-adekvat hiss etmə və kəskin sosial utancaqlıq ilə tanınır.
- Asılı şəxsiyyət pozğunluğu: Başqalarından həddindən artıq asılılıq, qərar verməkdə çətinlik və tək qalmaqdan duyulan dərin qorxu ilə xarakterizə olunur.
- Obsesif-Kompulsiv şəxsiyyət pozğunluğu: (OKB-dən fərqli olaraq) Mükəmməllik, həddindən artıq nizam-intizam və çevik olmayan nəzarət ehtiyacı ilə özünü büruzə verir.
Şəxsiyyət Pozğunluqlarında Müalicə və İdarəetmə
Şəxsiyyət pozğunluqlarının müalicə prosesi olduqca mürəkkəb ola bilər. Bunun əsas səbəbi, fərdin çox vaxt öz vəziyyətinin fərqində olmaması və ya peşəkar kömək almaqdan çəkinməsidir. Lakin düzgün yanaşma ilə bu vəziyyətləri idarə etmək mümkündür.
Tətbiq Olunan Psixoterapiya Metodları
Müalicənin əsas sütununu psixoterapiya təşkil edir. Bu sahədə tətbiq olunan ən effektiv üsullar aşağıdakılardır:
- Koqnitiv Davranış Terapiyası (CBT): Düşüncə və davranış modellərini dəyişməyə yönəlir.
- Dialektik Davranış Terapiyası (DBT): Xüsusilə emosional tənzimləmə üçün effektivdir.
- Sxem Terapiyası: Köklü şəxsiyyət strukturlarını hədəf alır.
Dərman Müalicəsi və Dəstəkləyici Yanaşmalar
Bəzi hallarda, xüsusilə şəxsiyyət pozğunluğu ilə yanaşı narahatlıq (təşviş) və ya depressiya kimi digər psixi sağlamlıq problemləri mövcud olduqda, dərman müalicəsi də prosesə daxil edilə bilər.
| Müalicənin Məqsədləri | Gözlənilən Nəticələr |
|---|---|
| Sağlam düşüncə modelləri | Sosial funksionallığın artması |
| Emosional tənzimləmə | Peşəkar fəaliyyətdə uğur |
| Davranış idarəetməsi | Həyat keyfiyyətinin yüksəlməsi |
Nəticə etibarilə, şəxsiyyət pozğunluqlarının müalicəsində əsas hədəf fərdin sosial və peşəkar həyatını daha sağlam təməllər üzərində qurmaqdır. Bu proses uzunmüddətli bir yolçuluqdur və fərdin müalicəyə aktiv iştirakı uğurun ən vacib şərtidir.