Sarı qızdırma
Sarı Qızdırmanın Səbəbləri
Sarı qızdırmaya səbəb olan virus, ağcaqanadların insanları dişləməsi ilə yayılır. Ağcaqanadlar virusa yoluxmuş insanları və ya heyvanları dişlədikdə, virusu bədənlərinə alırlar və daha sonra sağlam insanlara bu virusu ötürürlər.
Virus əsasən aşağıdakı yollarla yayıla bilər:
Ağcaqanad Dişləməsi: Virus daşıyan ağcaqanadın dişləməsi ilə insanlara keçir. Dişi ağcaqanadlar infeksiyanı insanlara və meymunlara yoluxdura bilər.
Şəhər Salgını: Yoluxmuş bir insanı dişləyən ağcaqanad daha sonra başqalarını da yoluxdura bilər. Bu, şəhər şəraitində epidemiya yarada bilər.
Ormanlıq Salgını: Meymunlar da sarı qızdırma virusuna həssasdır və meymunlar vasitəsilə də virus yayıla bilər. Ormanlıq ərazilərdə çalışan insanlar da yoluxmuş ağcaqanadlar tərəfindən dişlənə bilər.
Sarı Qızdırmanın Simptomları
Sarı qızdırma virusuna yoluxan bəzi insanlar heç bir simptom yaşamazlar və ya simptomlar çox yüngül ola bilər. Lakin, virus ciddi hala gəldikdə, həyati təhlükəli ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Sarı qızdırma ümumilikdə iki mərhələyə bölünür: erkən mərhələ və ciddi mərhələ.
1. Erkən Mərhələ:
Erkən mərhələdə simptomlar yoluxmadan 3-6 gün sonra ortaya çıxır və ümumiyyətlə qripə bənzəyir. Bu mərhələ adətən bir neçə gün davam edir və simptomlar azala bilər. Bu mərhələdə olan simptomlar:
Qızdırma: Yüksək hərarət (qızdırma).
Baş ağrısı: Güclü baş ağrısı.
Əzələ və Oynaqlarda Ağrı: Xüsusilə bel və ətraflarda ağrılar.
Bulantı və Qusma: Mədə narahatlığı, qusma.
İştahsızlıq: İştah itkisi və yorğunluq.
Ürək döyüntüsündə sürətlənmə: (Taxikardiya).
Bu mərhələdə xəstələrin çoxu bərpa ola bilər, lakin bəzi hallarda xəstəlik ciddi mərhələyə keçə bilər.
2. Ciddi Mərhələ:
Xəstələrin təxminən 15%-ində erkən mərhələdən sonra xəstəlik yenidən ortaya çıxır və daha ağırlaşır. Bu mərhələ bədənin daxili orqanlarına, xüsusilə qaraciyər və böyrəklərə təsir edir. Simptomlar aşağıdakılardır:
Sarılıq: Qaraciyərin zədələnməsi nəticəsində dəri və gözlər sarıya çalır (bu əlamət "sarı qızdırma" adını verir).
Qanama: Daxili qanaxmalar (xüsusilə mədə, ağız və burundan qanama).
Qara Qusma: Mədədə qanaxma səbəbiylə tünd, qara rəngli qusma.
Böyrək və Qaraciyər Yetmezliyi: Qaraciyər və böyrəklər zədələnir və düzgün fəaliyyət göstərmir.
Yüksək Qızdırma və Titrəmə: Yenidən yüksək qızdırma başlaya bilər.
Qarışıqlıq və Huşunu İtirmə: Xəstənin şüuru qarışa bilər, hətta komaya düşə bilər.
Ciddi mərhələdə olan xəstələrin təxminən yarısı 7-10 gün ərzində həyatını itirə bilər.
Sarı Qızdırmanın Diaqnozu
Sarı qızdırmanın diaqnozu simptomlara və xəstənin tibbi tarixçəsinə əsaslanır. Xəstənin yaxınlarda ağcaqanad yoluxmasının yaygın olduğu bir bölgəyə səyahət edib-etmədiyi soruşulur. Diaqnozu təsdiqləmək üçün laboratoriya testləri də istifadə edilə bilər:
Qan Testləri: Sarı qızdırma virusuna qarşı antikorların varlığı qan testləri ilə müəyyən edilə bilər.
Virusun PCR Analizi: Sarı qızdırma virusunu aşkar etmək üçün polimeraz zəncir reaksiyası (PCR) analizi istifadə edilə bilər.
Qaraciyər və Böyrək Funksiya Testləri: Qaraciyər və böyrək funksiyalarını qiymətləndirmək üçün qan testləri aparıla bilər.
Sarı Qızdırmanın Müalicəsi
Sarı qızdırmanın spesifik bir antiviral müalicəsi yoxdur. Müalicə, xəstəliyin simptomlarını idarə etmək və xəstənin bədəninə dəstək vermək üzərinə qurulub. Xəstəliyin ağırlaşmaması üçün simptomlar vaxtında və düzgün şəkildə idarə edilməlidir:
Dəstəkləyici Müalicə:
Maye Terapiyası: Xəstələr dehidrasiyanı (bədən mayesinin azalmasını) qarşısını almaq üçün venadaxili maye qəbul edə bilər.
Ağrı və Qızdırma Dərmanları: Paracetamol kimi qızdırmanı və ağrıları azaltmaq üçün dərmanlar istifadə edilə bilər. Lakin, aspirin və ibuprofen kimi dərmanlardan qaçmaq lazımdır, çünki bu dərmanlar qanama riskini artırır.
Qan Transfuziyası: Ciddi qan itirmə və ya anemiya (qan azlığı) hallarında qan köçürmə tətbiq oluna bilər.
Hospitalizasiya: Sarı qızdırma xəstələri, xüsusilə ağır hallarda, xəstəxanada nəzarət altında saxlanmalıdırlar. Ciddi hallarda böyrək və qaraciyər funksiyaları ciddi şəkildə izlənməlidir.
Sarı Qızdırmanın Qarşısının Alınması
Sarı qızdırmanın qarşısını almağın ən təsirli yolu vaksinasiya və ağcaqanad sancmasından qorunmaqdır. Sarı qızdırmaya qarşı effektiv bir peyvənd mövcuddur və bu peyvəndin qoruma təsiri çox yüksəkdir.
1. Vaksinasiya:
Sarı Qızdırma Peyvəndi: Sarı qızdırmaya qarşı peyvənd, bu xəstəliyin yaygın olduğu bölgələrə səyahət etməzdən əvvəl məcburi və ya tövsiyə edilən tədbirdir. Peyvənd bir dəfə vurulduqda uzun müddətli (həyat boyu) qoruma təmin edir.
Peyvənd Sertifikatı: Bir çox ölkə sarı qızdırmanın yaygın olduğu bölgələrdən gələnlərdən peyvənd sertifikatı tələb edir. Səyahət etməzdən əvvəl bu qaydalara əməl etmək vacibdir.
2. Ağcaqanad Sancmasından Qaçınmaq:
Ağcaqanad Əleyhinə Spreylər: Dəriyə tətbiq edilən ağcaqanad əleyhinə sprey və ya losyonlardan istifadə etmək vacibdir.
Ağcaqanaddan Qorunan Geyim: Uzunqol köynəklər, uzun şalvarlar və qalın geyimlər geyinmək ağcaqanad sancmasından qoruyur.
Ağcaqanad Torları: Xüsusilə tropik bölgələrdə yuxu zamanı ağcaqanad torlarından istifadə etmək tövsiyə olunur.
Ağcaqanadlarla Mübarizə: Ağcaqanadların çoxaldığı durğun su yerlərinin qurudulması, evlərdə ağcaqanad öldürücülərdən istifadə etmək kimi tədbirlər ağcaqanadların sayını azaltmağa kömək edə bilər.
Sarı Qızdırmanın Yayılmasının Qarşısını Alma
Sarı qızdırmanın yayılmasının qarşısını almaq üçün yoluxmuş şəxslər ağcaqanadlardan uzaq durmalı və onların sancmamasına diqqət yetirməlidirlər. Ağcaqanadlar yoluxmuş şəxsi sancaraq virusu başqalarına yaya bilər. Bu səbəbdən, virusun yayılmasını məhdudlaşdırmaq üçün xəstələrin izolyasiya edilməsi vacibdir.
Nəticə
Sarı qızdırma, ciddi, ancaq peyvəndlə qarşısı alına bilən bir viral infeksiyadır. Tropik bölgələrə səyahət edənlər peyvənd vurdurmalı və ağcaqanad sancmalarından qorunmaq üçün lazımi tədbirləri görməlidirlər. Ağır hallarda xəstəlik həyati təhlükəli ola bilər, buna görə də, xəstəliyin erkən diaqnozu və dəstəkləyici müalicə vacibdir.