Sarılıq (Jaundice) Nədir? Səbəbləri, Simptomları və Müalicəsi
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Sarılıq Nədir və Necə Yaranır?
Sarılıq, qanda bilirubin səviyyəsinin yüksəlməsi nəticəsində dərinin və göz ağlarının sarı rəng alması ilə xarakterizə olunan bir vəziyyətdir. Orqanizmdə yaşlanmış qırmızı qan hüceyrələri (eritrositlər) parçalandıqda, tərkibindəki hemoglobin bilirubinə çevrilir. Normal şəraitdə bu maddə qaraciyər tərəfindən emal edilir və öd vasitəsilə bağırsaqlardan xaric olunur.
Əgər qaraciyər bilirubini düzgün emal edə bilməzsə və ya öd yollarında hər hansı bir tıxanma baş verərsə, bilirubin birbaşa qana qarışır. Bu prosesin pozulması bədəndə vizual olaraq saralma ilə nəticələnir. Sarılıq bir xəstəlikdən ziyada, orqanizmdəki digər ciddi problemlərin əlaməti hesab olunur.
Sarılığın Əsas Növləri
Sarılıq, yaranma səbəbindən asılı olaraq üç əsas qrupa bölünür:
1. Hemolitik Sarılıq
Qırmızı qan hüceyrələrinin normadan daha sürətli parçalanması nəticəsində yaranır. Bu zaman qaraciyər həddindən artıq istehsal olunan bilirubini emal etməyə çatdıra bilmir.
- Səbəbləri: Talassemiya, oraq hüceyrəli anemiya kimi qan xəstəlikləri, böyrək və dalaq problemləri, həmçinin autoimmun xəstəliklər.
2. Hepatosellüler Sarılıq
Bu növ birbaşa qaraciyər toxumasının zədələnməsi ilə əlaqədardır. Qaraciyər funksiyasını itirdiyi üçün bilirubini emal edə bilmir.
- Səbəbləri: Hepatit virusları (A, B, C, D, E), qaraciyər sirrozu (spirt və ya yağlanma səbəbli), qaraciyər xərçəngi və çatışmazlığı.
3. Obstruktiv (Mexaniki) Sarılıq
Öd yollarında yaranan fiziki maneələr səbəbindən bilirubinin bağırsaqlara ötürülə bilməməsi nəticəsində yaranır. Bu vəziyyət təcili tibbi müdaxilə tələb edə bilər.
- Səbəbləri: Öd daşı xəstəliyi, öd yollarında və ya kisəsində yaranan şişlər, infeksiyalar.
Sarılığın Əlamətləri Nələrdir?
Sarılığın diaqnozunda aşağıdakı simptomlar həlledici rol oynayır:
- Dəri və gözlərin saralması: Ən bariz və xarakterik əlamətdir.
- Tünd rəngli sidik: Bilirubinin sidiklə xaric olması nəticəsində sidik qəhvəyi və ya tünd sarı rəng alır.
- Açıq rəngli nəcis: Ödün bağırsağa çatmaması səbəbindən nəcis boz və ya ağ rəngdə ola bilər.
- Qarın ağrısı və şişkinlik: Xüsusilə qaraciyər və öd yolları problemlərində müşahidə edilir.
- Ümumi halsızlıq: Qaraciyər funksiyalarının zəifləməsi ilə yaranan xroniki yorğunluq.
- Dəri qaşıntısı: Qanda artan bilirubin səviyyəsinin dəridə yaratdığı qıcıqlanma.
- İştahsızlıq və çəki itkisi: Maddələr mübadiləsinin pozulması nəticəsində yaranır.
Sarılığın Diaqnozu və Müayinə Üsulları
Həkimlər sarılığın kökündə duran səbəbi müəyyən etmək üçün aşağıdakı diaqnostik üsullardan istifadə edirlər:
| Müayinə Növü | Məqsədi |
|---|---|
| Qan Testləri | Bilirubin səviyyəsi və qaraciyər fermentlərini (ALT, AST, ALP, GGT) yoxlamaq |
| Ultrasəs (USM) | Qaraciyər və öd kisəsindəki struktur dəyişikliklərini görmək |
| MRCP / ERCP | Öd yollarının vəziyyətini detallı qiymətləndirmək |
| Biopsiya | Qaraciyər toxumasının mikroskopik analizini aparmaq |
Sarılığın Müalicə Metodları
Müalicə prosesi tamamilə sarılığın növünə və yaranma səbəbinə görə fərdiləşdirilir:
- Hemolitik Sarılıq: Qırmızı qan hüceyrələrinin parçalanmasını dayandırmaq üçün qan köçürülməsi və immun tənzimləyici dərmanlar tətbiq edilir.
- Hepatosellüler Sarılıq: Antiviral dərmanlar, xüsusi pəhriz və zərərli vərdişlərdən (alkoqol) imtina tələb olunur. Ağır hallarda qaraciyər transplantasiyası gündəmə gələ bilər.
- Obstruktiv Sarılıq: Tıxanmanı aradan qaldırmaq üçün cərrahi və ya endoskopik müdaxilələr edilir. Öd daşları və ya şişlər təmizlənir.
Sarılıqdan Qorunma Yolları
Qaraciyər sağlamlığını qorumaq və sarılıq riskini minimuma endirmək üçün bu qaydalara əməl edilməlidir:
- Sağlam qidalanma: Yağlı qidalardan qaçınmalı, qaraciyər dostu olan yaşıl tərəvəzlər və sarıkök kimi qidalara üstünlük verilməlidir.
- Alkoqol məhdudiyyəti: Qaraciyər hüceyrələrini qorumaq üçün alkoqoldan uzaq durulmalıdır.
- Vaksinasiya: Hepatit A və B viruslarına qarşı mütləq peyvənd olunmalıdır.
- Mütəmadi yoxlanış: Qaraciyər fermentlərini nəzarətdə saxlamaq üçün periodik qan analizləri verilməlidir.
Nəticə
Sarılıq, orqanizmdə qaraciyər, öd kisəsi və ya qan sistemi ilə bağlı ciddi bir problemin xəbərçisidir. Dərinin rəngindəki dəyişiklik, sidik və nəcisdəki rəng fərqlilikləri müşahidə edildikdə vaxt itirmədən mütəxəssisə müraciət edilməlidir. Unutmayın ki, erkən diaqnoz və sağlam həyat tərzi bir çox ağır fəsadın qarşısını alır.
