Sosial Anksiyete Bozukluğu (Sosial Fobiya)
Sosial Anksiyete Bozukluğu (Sosial Fobiya) Nədir?
Sosial anksiyete bozukluğu, xüsusilə sosial qarşılaşmalarda və ictimai vəziyyətlərdə başqalarının nəzərində dəyərsiz və ya təhqir ediləcək hissi ilə əlaqəli olan bir narahatlıq vəziyyətidir. Şəxslər bu vəziyyətdə, özlərini başqaları tərəfindən mühakimə ediləcəyindən və ya alçaldılacağından qorxurlar. Bu qorxu, insanları sosial vəziyyətlərdən qaçmağa və ya o vəziyyətlərdə ciddi narahatlıq hiss etməyə məcbur edir.
Sosial Fobiyanın Əlamətləri
Sosial fobiya, əsasən sosial qarşılaşmalar və ya ictimai mühitlərdə hiss edilən qorxu və narahatlıq ilə özünü göstərir. Əlamətlər fərqli dərəcələrdə və fərdi olaraq ortaya çıxa bilər, amma ümumiyyətlə aşağıdakı əlamətlərlə xarakterizə olunur:
1. Emosional və Psixoloji Əlamətlər
Başqaları tərəfindən mühakimə olunma qorxusu: Şəxs, sosial vəziyyətlərdə başqaları tərəfindən alçaldılacaq və ya səhv ediləcək hissini yaşayır.
Özünü dəyərsiz hiss etmə: Sosial vəziyyətlərdə özünü pis hiss etmək, başqaları ilə müqayisə edildikdə özünü aşağı hiss etmək.
Təhlükəsizlik və qeyri-real qorxu: Şəxs, hər sosial vəziyyətdə mütləq bir təhlükə ilə qarşılaşacağını düşünür.
Sosial təcrid: Şəxs sosial vəziyyətlərdən qaçmağa başlayır və yalnız qalmağı üstün tutur.
Konsentrasiya çətinlikləri: Sosial vəziyyətlərdə konsentrasiya etmək və ya fikirlərini toplamaq çətinləşir.
2. Fiziki Əlamətlər
Titrəmə və əllərdə tər: Sosial vəziyyətlərdə qorxu və narahatlıq nəticəsində əllər və ya bədən titrəyə bilər, tər tökülə bilər.
Ürək döyüntüsü: Həddindən artıq qorxu hissi ürək döyüntüsünün artmasına səbəb olur.
Nəfəs darlığı: Nəfəs almaqda çətinlik və ya nəfəs daralması.
Üzün qızarması: Sosial vəziyyətlərdə üzün qızarması və narahatlıq hissinin artması.
Mədə və bağırsaq problemləri: İştah itməsi, mədə ağrıları, ürəkbulanma və digər həzm problemləri.
3. Davranış Dəyişiklikləri
Sosial vəziyyətlərdən qaçmaq: Şəxs sosial qarşılaşmalardan qaçmağa və ya mümkün qədər bu cür vəziyyətlərə girməməyə çalışır.
İctimai vəziyyətlərdə hərəkətlərin təkrarlanması: Şəxs hərəkətlərini, danışığını və ya ifadələrini çox düşünərək icra etməyə başlayır, daim səhv etmə qorxusu vardır.
Sosial fəaliyyətlərə qatılmama: Sosial toplanışlardan, görüşlərdən və ya ictimai tədbirlərdən qaçmaq.
Sosial Fobiyanın Səbəbləri
Sosial anksiyete bozukluğu, bir çox fərqli faktorun birləşməsindən yaranır. Bu səbəblər bioloji, psixoloji və ətraf mühit amillərini əhatə edir.
1. Genetik Faktorlar
Sosial fobiya, bəzən ailə üzvləri arasında yayılabilir. Yəni, sosial anksiyete bozukluğu olan birinin ailə üzvü varsa, bu vəziyyətin inkişaf etmə riski artar. Genetik meyl, şəxsiyyətin inkişafı və anksiyete pozğunluqlarının irsi keçişi ilə əlaqəlidir.
2. Beyin Kimyası
Beyin kimyasındaki dəyişikliklər də sosial fobiyanın inkişafında rol oynaya bilər. Serotonin, dopamin və norepinefrin kimi nevrotransmitterlərin səviyyələrindəki dəyişikliklər, anksiyete və qorxu hisslərinin daha çox hiss edilməsinə səbəb ola bilər.
3. Psixoloji və Ətraf Mühit Faktorları
Keçmiş travmalar: Uşaqlıqda və ya gənclik dövründə yaşanan travmalar (məktəb dövründə zorakılıq, sosial təcrid və ya təhqir edilən təcrübələr) sosial fobiyanın yaranmasına səbəb ola bilər.
Ailə tərbiyəsi: Ailə üzvlərinin çox qoruyucu və ya təkrarlanan olaraq sosial vəziyyətlərdən qaçan davranışları da sosial fobiyanın inkişafına təsir edə bilər.
Ətraf mühit amilləri: Cəmiyyətin sosial gözləntiləri və ya şəxsin özünü başqaları ilə müqayisə etməsi, sosial narahatlığa yol aça bilər.
4. Sosial öyrənmə
Ailədə və ya yaxın çevrədə başqalarının sosial fobiya simptomları göstərməsi, insanın bu vəziyyəti "öyrənməsi" və eyni şəkildə davranışlarını inkişaf etdirməsi ilə əlaqədar ola bilər.
Sosial Anksiyete Bozukluğunun Müalicəsi
Sosial fobiya müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir və düzgün müalicə ilə sosial vəziyyətlərdəki qorxu və narahatlıq hissi yüngülləşdirilə bilər. Müalicə əsasən dərmanlar, psixoterapiya və həyat tərzi dəyişikliklərindən ibarətdir.
1. Psixoterapiya
Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): Sosial anksiyete bozukluğunun müalicəsində ən təsirli terapiya üsullarından biridir. CBT, şəxsin qorxularını, düşüncə tərzini və davranışlarını tanımağa və dəyişdirməyə kömək edir.
Eksponensial terapiya: Şəxsin qorxduğu sosial vəziyyətlərlə tədricən qarşılaşması təmin edilir. Bu, sosial narahatlığı idarə etməyə və həll etməyə kömək edir.
2. Dərmanlar
Antidepresanlar: SSRI-lər (seçici serotonin geri alım inhibitorları) və SNRI-lər (serotonin-noradrenalin geri alım inhibitorları), sosial fobiyanın müalicəsində istifadə edilə bilər. Bu dərmanlar, beynin kimyəvi maddələrini tənzimləyərək əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırır.
Benzodiazepinlər: Qısa müddətli istifadə üçün, xüsusilə yüksək sosial narahatlıq dövrlərində istifadə edilə bilər. Lakin uzun müddətli istifadəsi tövsiyə edilmir.
3. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Fiziki fəaliyyət: Müntəzəm məşqlər, narahatlıq və stressin azaldılmasına kömək edir.
Meditasiya və rahatlama texnikaları: Yoga, meditasiya və nəfəs məşqləri, sosial vəziyyətlərdə rahatlamağa və stressi idarə etməyə kömək edir.
Yaxşı yuxu rejimi: Yuxusuzluq sosial narahatlığı artırır. Yuxu keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq çox vacibdir.
4. Sosial Dəstək
Ailə və dost dəstəyi: Şəxsin ailə və dostları tərəfindən dəstəklənməsi, sosial vəziyyətlərdə rahatlıq tapmasına kömək edə bilər.
Dəstək qrupları: Sosial fobiya ilə mübarizə aparan insanlarla təcrübə paylaşmaq və bir-birini dəstəkləmək faydalı ola bilər.
Nəticə
Sosial anksiyete bozukluğu (sosial fobiya), insanların sosial vəziyyətlərdə qorxu və narahatlıq hissi yaşamasına səbəb olan bir pozğunluqdur. Bu, həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə təsir edə bilər, amma düzgün müalicə ilə idarə edilə bilən bir vəziyyətdir. Psixoterapiya, dərman müalicəsi və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə sosial fobiya simptomlarını yüngülləşdirmək mümkündür. Şəxs sosial fobiya əlamətləri hiss edirsə, mütəxəssisə müraciət etməsi vacibdir.