Xərçəng
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Xərçəng Nədir və Necə İnkişaf Edir?
Xərçəng, hüceyrə DNA-sında meydana gələn dəyişikliklər, yəni mutasiyalar nəticəsində hüceyrələrin kontrolsuz şəkildə böyüməsi və bölünməsi prosesidir. Bu anormal hüceyrələr zamanla sağlam toxumaların yerini alaraq şişlər (tumorlar) meydana gətirir. Orqanizmdə yaranan bu kütlələr xüsusiyyətlərinə görə iki əsas qrupa ayrılır.
Şişlər bədxassəli (malignant) və ya xoşxassəli (benign) ola bilər. Xoşxassəli şişlərdən fərqli olaraq, bədxassəli şişlər ətraf toxumalara sürətlə yayılma və metastaz vermə qabiliyyətinə malikdir. Bu vəziyyət xəstəliyin digər orqanlara keçməsinə səbəb olur.
Əsas Xərçəng Növləri
Xərçəng yarandığı toxuma növünə görə müxtəlif kateqoriyalara bölünür. Tibbi praktikada ən çox rast gəlinən növlər aşağıdakılardır:
- Karsinoma: Dərinin və ya daxili orqanların səthini örtən epitel hüceyrələrdən yaranır. Ən geniş yayılmış növdür (məsələn: ağciyər, döş, prostat və kolon xərçəngi).
- Sarkoma: Sümüklər, qığırdaq, yağ, əzələ və qan damarları kimi bağ toxumalarından inkişaf edir.
- Lösemi: Qan və sümük iliyinin xərçəngidir; bədənin normal qan hüceyrəsi istehsalını pozur.
- Lenfoma və Miyeloma: İmmun sisteminin bir hissəsi olan limfa sisteminin xərçəngləridir. Lenfoma limfa düyünlərindən, miyeloma isə plazma hüceyrələrindən qaynaqlanır.
- Melanoma: Dəriyə rəng verən melanosit hüceyrələrindən yaranan təhlükəli bir dəri xərçəngi növüdür.
Xərçəngin Simptomları Nələrdir?
Xərçəngin əlamətləri xəstəliyin növünə və yerləşdiyi nahiyəyə görə fərqlilik göstərir. Bununla belə, ümumi xəbərdarlıqedici simptomlara aşağıdakılar daxildir:
- Bədəndə qeyri-adi şişlik və ya bərklik hissi.
- Səbəbsiz qanaxma və ya axıntılar.
- Uzun müddət ərzində sağalmayan yaralar.
- İzah edilə bilməyən çəki itkisi və ya kəskin iştahsızlıq.
- Dəridəki xalların forma və ya rəngində baş verən dəyişikliklər.
- Davamlı öskürək və ya səsin xırıldaması.
- Xroniki yorğunluq və ümumi zəiflik hissi.
Xərçəngin Risk Faktorları
Xərçəngin yaranmasına həm genetik, həm də ekoloji faktorlar təsir edir. Əsas risk faktorları aşağıdakı cədvəldə ümumiləşdirilmişdir:
| Faktor Kateqoriyası | Təsviri |
|---|---|
| Genetik və Yaş | Ailə anamnezi və yaşın artması ilə artan risk. |
| Zərərli Vərdişlər | Siqaret çəkmək (ağciyər, ağız, pankreas) və həddindən artıq alkoqol istehlakı. |
| Həyat Tərzi | Piylənmə, yağlı və işlənmiş qidaların üstünlük təşkil etdiyi qidalanma. |
| Xarici Təsirlər | UV şüalanma, radioaktiv maddələr və zəhərli kimyəvi maddələr (asbest, benzen). |
| İnfeksiyalar | HPV, Hepatit B və C, Helicobacter pylori kimi virus və bakteriyalar. |
Müasir Xərçəng Müalicəsi Yolları
Müalicə metodu xərçəngin növünə, mərhələsinə və xəstənin ümumi vəziyyətinə uyğun olaraq fərdi şəkildə müəyyən edilir.
Cərrahiyyə və Radioterapiya
Cərrahiyyə, bədxassəli şişin bədəndən fiziki olaraq çıxarılmasını hədəfləyən əsas üsuldur. Radioterapiya isə yüksək enerjili şüalar vasitəsilə xərçəng hüceyrələrini məhv etmək və ya onların böyüməsini dayandırmaq üçün tətbiq olunur.
Kimyaterapiya və İmmunoterapiya
Kimyaterapiya, xərçəng hüceyrələrini öldürən dərmanların sistemik tətbiqidir. İmmunoterapiya isə bədənin öz immun sistemini xərçənglə mübarizə aparmaq üçün gücləndirən müasir bir yanaşmadır.
Hədəflənmiş və Hormonal Müalicə
Hədəflənmiş müalicə, birbaşa genetik mutasiyaları və ya spesifik zülalları hədəf alır. Hormonal müalicə isə xüsusilə döş və prostat xərçəngi kimi hormonlarla əlaqəli növlərdə effektivdir.
Köçürmə və Dəstək Müalicəsi
Sümük iliyi və ya kök hüceyrə transplantasiyası bədənin qan istehsalını bərpa etməyə kömək edir. Eyni zamanda, psixoloji dəstək və pəhriz dəyişiklikləri xəstənin həyat keyfiyyətini artırmaq üçün tətbiq olunan mühüm dəstək tədbirləridir.