Antisosial davranışın baş verməsi
Antisosial davranışın xüsusiyyətləri:
Antisosial davranış aşağıdakı əsas xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur:
Sosial qaydalara riayət etməmək: Qanunları və sosial qaydaları pozan davranışlar. Bu davranışlar təkrar-təkrar edilirsə və fərd öz hərəkətlərinin nəticələrinə məhəl qoymursa, bu antisosial bir davranış olaraq qəbul edilir.
Yalan danışmaq və manipulyasiya etmək: Antisosial davranışa malik olan insanlar tez-tez başqalarını manipulyasiya edərək istədiklərini əldə etmək üçün yalan danışa bilərlər.
Aqressiv və zorakı davranışlar: Antisosial davranışlar zorakılığa, başqalarına qarşı təhqiramiz davranışlara, hirs və aqressiv reaksiyalara səbəb ola bilər. Bu cür insanlar tez-tez başqalarını incitməyə və ya zərər verməyə meylli olurlar.
Məsuliyyət qəbul etməmək: Davranışlarının nəticələrini başqalarına yükləmək və öz hərəkətlərindən məsuliyyət daşımamaq antisosial davranışın ümumi xüsusiyyətidir.
Başqalarının hüquqlarını tapdalamaq: Başqalarının hüquqlarına hörmət etməmək, onların şəxsi sərhədlərini pozmaq və ya başqalarına qarşı təcavüzkar hərəkətlər göstərmək.
İmpulsivlik: Antisosial insanlar tez-tez düşünmədən, ani və kontrolsuz qərarlar verirlər. Nəticədə, bu davranışlar cəmiyyətə və ya fərdi özünə zərər verə bilər.
Antisosial davranışın səbəbləri:
Antisosial davranışın inkişafı bir çox amillərin birgə təsiri nəticəsində baş verə bilər. Bu amillər həm bioloji, həm də ətraf mühitlə əlaqəli ola bilər:
1. Genetik faktorlar:
Antisosial davranışın irsi keçməsi mümkündür. Bir ailədə antisosial şəxsiyyət pozğunluğu və ya digər davranış pozğunluqları olan fərdlərin olması, genetik meyillilik səbəbindən antisosial davranışa meylli olma ehtimalını artıra bilər.
2. Beyin quruluşu və funksiyaları:
Tədqiqatlar göstərir ki, antisosial davranışları olan insanların beynində bəzi bölgələr, xüsusən də frontal lob (məsuliyyət, qərar vermə və impuls nəzarəti ilə əlaqəli olan hissə), düzgün fəaliyyət göstərməyə bilər. Bu bölgədəki pozğunluqlar impulsiv davranışlar və sosial qaydalara riayət etməmə ilə nəticələnə bilər.
3. Ailə və tərbiyə faktorları:
Zorakılıq, diqqətsizlik və ya valideynlər tərəfindən mənfi münasibət göstərilən uşaqlar daha çox antisosial davranışlar nümayiş etdirə bilərlər. Eyni zamanda, valideynlər tərəfindən sərhədlərin qoyulmaması və ya uyğun tərbiyə üsullarının tətbiq edilməməsi uşaqlarda impulsiv və qaydalara riayət etməyən davranışların yaranmasına səbəb ola bilər.
4. Məktəb və sosial mühit:
Pis sosial mühit, zorakılığın mövcud olduğu məktəblər və sosial çevrələrdə olmaq da antisosial davranışların formalaşmasına kömək edə bilər. Uşaqlar və yeniyetmələr pis nümunələrlə qarşılaşdıqları mühitlərdə bu davranışları öyrənib tətbiq etməyə meylli ola bilərlər.
5. Psixoloji travmalar:
Uşaqlıqda yaşanan ağır travmalar, zorakılıq və ya məhrumiyyət antisosial davranışların inkişafına səbəb ola bilər. Bu cür travmalar nəticəsində insanın empatiya qurma qabiliyyəti azalır və başqalarına qarşı agresiv və məsuliyyətsiz davranışlar göstərməyə meylli olur.
Antisosial davranışın əlamətləri:
Antisosial davranışlar müxtəlif formalarda təzahür edə bilər. Bu davranışlar fərdi şəkildə və ya bir çox davranış pozğunluqları ilə birgə baş verə bilər. Əsas əlamətlər aşağıdakılardır:
Yalan danışmaq və insanları aldatmaq: Hədəflərə çatmaq üçün başqalarına yalan danışmaq və manipulyasiya etmək vərdişi.
Tez-tez qanunları pozmaq: Zorakılıq, oğurluq, vandalizm kimi qanunsuz davranışlarda iştirak etmək.
Şəxsi mənfəətlər naminə başqalarından sui-istifadə etmək: Başqalarının hüquqlarını və sərhədlərini pozaraq öz mənfəətini təmin etməyə çalışmaq.
Aqressiv və zorakı davranışlar: Fiziki və ya şifahi təcavüz, mübahisələr, döyüşlər və zorakı hərəkətlər.
Qaydalara və qanunlara riayət etməmək: Sosial qaydalara və qanunlara qarşı məsuliyyətsiz və hörmətsiz davranışlar göstərmək.
Məsuliyyətsizlik: Öz üzərinə götürdüyü vəzifələri və ya məsuliyyətləri yerinə yetirməmək və nəticələri başqalarına yükləmək.
Antisosial davranışın fəsadları:
Antisosial davranışlar şəxsin həyatına, ətrafındakı insanlara və cəmiyyətə ciddi zərərlər verə bilər. Bu davranışlar aşağıdakı fəsadlara səbəb ola bilər:
1. Şəxsi münasibətlərdə çətinliklər:
Antisosial davranışlara malik insanlar şəxsi münasibətlərdə problemlər yaşaya bilərlər. Onlar başqalarının hisslərinə və hüquqlarına hörmət etmədikləri üçün dostları və ailə üzvləri ilə uzunmüddətli əlaqələr saxlaya bilməzlər.
2. Hüquqi problemlər:
Tez-tez qanunları pozan antisosial insanlar hüquqi problemlərlə qarşılaşa bilər. Onlar həbs, cərimələr və ya məhkəmə işləri ilə üzləşə bilərlər.
3. Peşə və akademik uğursuzluqlar:
Antisosial davranışlar səbəbindən insanlar iş yerində və ya məktəbdə uzun müddət uğur qazana bilməzlər. Məsuliyyətsizlik, qeyri-etik davranışlar və qaydalara riayət etməmək onların karyera və akademik uğurlarını ciddi şəkildə təsir edə bilər.
4. Sosial və cəmiyyətlə əlaqələr:
Antisosial insanlar sosial qaydalara riayət etmədikləri və başqalarına zərər verdikləri üçün cəmiyyətin qəzəbi və reaksiyası ilə qarşılaşa bilərlər. Bu, onları cəmiyyətdən təcrid olunmağa və ya sosial münasibətlərdə ciddi problemlərlə üzləşməyə məcbur edə bilər.
Antisosial davranışın diaqnozu:
Antisosial şəxsiyyət pozğunluğu kimi diaqnoz qoymaq üçün fərdin davranışları uzun müddət müşahidə olunmalı və bir sıra meyarlar əsasında qiymətləndirilməlidir. Diaqnoz qoymaq üçün bir mütəxəssis (psixiatr və ya psixoloq) aşağıdakı addımları yerinə yetirir:
Klinik müsahibə: Psixiatr və ya psixoloq fərdin keçmiş davranışları, ailə münasibətləri və həyat təcrübələrini nəzərdən keçirir.
Davranış testləri: Psixi sağlamlıq mütəxəssisləri fərdin davranışlarını qiymətləndirmək üçün xüsusi testlər və sorğular keçirə bilərlər.
Diaqnostik meyarlar: DSM-5 (Psixi pozğunluqların diaqnostik və statistik təlimatı) və ya ICD-10 (Beynəlxalq Xəstəliklər Təsnifatı) kimi diaqnostik alətlərdən istifadə edilə bilər.
Antisosial davranışın müalicəsi:
Antisosial davranışın müalicəsi çətin və uzunmüddətli ola bilər, lakin bəzi müalicə üsulları fərdin sosial qaydalara riayət etməyi öyrənməsinə və davranışlarını dəyişdirməsinə kömək edə bilər.
1. Psixoterapiya:
Koqnitiv davranış terapiyası (KDT): Antisosial davranışın idarə edilməsində ən çox istifadə edilən terapiya üsuludur. Fərd öz davranış və düşüncələrini tanımağı və onları dəyişdirməyi öyrənir.
Qrup terapiyası: Digər insanlarla əlaqədə olmaq və sosial bacarıqları inkişaf etdirmək üçün qrup terapiyası faydalı ola bilər.
2. Dərman müalicəsi:
Antisosial davranışları olan insanlar bəzən narahatlıq, depressiya və ya aqressiyanı idarə etmək üçün dərmanlarla müalicə edilə bilər. Antidepresanlar və narahatlıq əleyhinə dərmanlar bu vəziyyətin idarə edilməsində faydalı ola bilər.
3. Ailə terapiyası:
Ailə dəstəyinin artırılması və ailə üzvlərinin necə reaksiya verməsi, antisosial davranışları idarə etmək üçün vacibdir. Ailə terapiyası fərdin sosial münasibətlərdə daha sağlam yollarla davranmasına kömək edə bilər.
Nəticə:
Antisosial davranış şəxsin həyatına və cəmiyyətə ciddi təsirlər göstərə bilər. Genetik, bioloji və sosial faktorların birgə təsiri ilə ortaya çıxa bilər. Erkən diaqnoz və effektiv müalicə ilə bu davranışlar idarə edilə bilər, lakin davamlı psixoterapiya və dəstək fərdin sosial uyğunlaşmasına və normal həyat yaşamasına kömək edəcək əsas faktorlardır.