Autizm nədir?
Autizmin əsas xüsusiyyətləri
Autizm fərdlərində üç əsas sahədə fərqliliklər müşahidə edilir:
Sosial qarşılıqlı əlaqələrdə çətinliklər:
Göz təması qurmaqdan çəkinmək.
Sosial vəziyyətlərdə qeyri-adi davranışlar (məsələn, insanlarla az maraqlanmaq).
Dostluq münasibətlərinin qurulmasında çətinlik.
Ünsiyyət problemləri:
Danışma qabiliyyətinin gecikməsi və ya tam olmaması.
Anlamlı olmayan sözlər və ya ifadələr işlətmək.
Bədən dili və mimikalardan istifadə etməmək və ya onları düzgün anlamamaq.
Təkrarlayıcı davranışlar və məhdud maraqlar:
Eyni hərəkətləri təkrarlamaq (məsələn, əl çırpmaq, yellənmək).
Məhdud mövzularda həddindən artıq maraq (məsələn, rəqəmlər, qrafiklər).
Gündəlik rutində dəyişikliklərə qarşı həssaslıq.
Autizmin səbəbləri
Autizmin dəqiq səbəbləri tam məlum deyil, lakin bir neçə faktor onun inkişafına təsir göstərə bilər:
Genetik faktorlar:
Genetik dəyişikliklər və ya mutasiyalar autizmlə əlaqələndirilmişdir.
Ailəsində autizm olan şəxslərdə risk daha yüksəkdir.
Beyin inkişafı və funksiyası:
Beyində sinir əlaqələrinin fərqli şəkildə formalaşması və funksional dəyişikliklər.
Ətraf mühit faktorları:
Hamiləlik zamanı ananın infeksiyalara məruz qalması və ya bəzi kimyəvi maddələrə məruz qalma.
İrsiyyət və irəliləyən yaş:
Valideynlərin yaşlı olması risk faktorlarından biridir.
Autizmin əlamətləri
Autizmin əlamətləri fərqlidir və spektr boyunca dəyişir. Ancaq aşağıdakı əlamətlər ən çox rast gəlinənlərdir:
Sosial əlamətlər:
Başqalarına cavab verməmək və ya onları görməzlikdən gəlmək.
Emosiyaların ifadəsində çətinlik.
Ünsiyyət əlamətləri:
Nitqin inkişafında gecikmə və ya danışmamaq.
Eyni ifadələri tez-tez təkrarlamaq (ekolaliya).
Davranış əlamətləri:
Rutinlərə həddindən artıq bağlılıq.
Gözlənilməz dəyişikliklərə qarşı həssaslıq.
Autizmin diaqnozu
Autizmin diaqnozu adətən mütəxəssis həkimlər (nevroloq, psixoloq və ya uşaq inkişaf mütəxəssisi) tərəfindən aparılır. Diaqnoz üçün:
Davranış müşahidəsi.
Valideynlərin verdiyi məlumatlar.
İnkişaf testləri istifadə olunur.
Autizmin müalicəsi
Autizm üçün tam müalicə yoxdur, lakin fərdlərin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün dəstək proqramları mövcuddur:
Erkən müdaxilə:
Danışma terapiyası, iş terapiyası və davranış terapiyası.
Təhsil proqramları:
Xüsusi təhsil proqramları autistik fərdlərin bacarıqlarını inkişaf etdirməkdə təsirli olur.
Dərman müalicəsi:
Davranış problemlərini və ya müşayiət edən digər vəziyyətləri (narahatlıq, depressiya) idarə etmək üçün.
Valideyn dəstəyi və təlimi:
Valideynlərə uşağın ehtiyaclarını daha yaxşı anlamaları üçün təlimlər verilir.
Autizm haqqında vacib məlumatlar
Autizm spektrdir, yəni hər fərdin ehtiyacları və bacarıqları fərqlidir.
Müalicə və dəstək fərdin fərdi xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılmalıdır.
Erkən müdaxilə uşağın inkişaf potensialını artırmaqda əsasdır.
Autistik fərdlər bəzən yüksək səviyyədə məntiqi düşünmə və yaradıcı bacarıqlara sahib ola bilərlər. Cəmiyyət olaraq onların potensialını anlamaq və dəstəkləmək çox vacibdir.