Autizm simptomları

Autizmin Əsas Simptomları

Sosial Qarşılıqlı Əlaqədə Çətinliklər

Göz təmasından qaçınma: Autizmli insanlar başqaları ilə göz təması qurmaqda çətinlik çəkə bilərlər.

Mimikaları anlamaqda çətinlik: Üz ifadələrini və bədən dilini oxumaqda və anlamaqda çətinlik yaşaya bilərlər.

Empati və emosional əlaqə problemləri: Başqalarının hisslərini anlamaqda çətinlik çəkə bilərlər və emosional reaksiyalarında fərqlilik ola bilər.

Sosial əlaqəyə marağın azlığı: Sosial əlaqə qurmağa və ya başqaları ilə vaxt keçirməyə həvəsli olmaya bilərlər və tək qalmağa üstünlük verə bilərlər.

Ünsiyyət Problemləri

Dil inkişafında gecikmə: Bəzi autizmli uşaqlar danışmağa digər yaşıdlarından daha gec başlaya bilər və ya heç danışmaya bilərlər.

Qeyri-adi nitq nümunələri: Danışarkən sözləri və ya cümlələri təkrarlamaq (echolalia) və ya monoton, robotik bir səs tonu ilə danışmaq ola bilər.

Sosial ünsiyyətdə çətinlik: İstədiklərini və ehtiyaclarını ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Məsələn, başqaları ilə qarşılıqlı danışığı davam etdirmək və ya suallara cavab verməkdə çətinlik çəkə bilərlər.

Gizli anlamları anlamaqda çətinlik: İfadələrin, zarafatların və sarkazmin gizli anlamını anlamaqda çətinlik çəkə bilərlər və hər şeyi sözbəsöz qəbul edə bilərlər.

Təkrarlanan Davranışlar və Rutinlərə Bağlılıq

Təkrarlayıcı hərəkətlər: Əllərini çırpmaq, əşyaları döndərmək, yellənmək kimi təkrarlanan davranışlar göstərilə bilər.

Eyni rutini təkrarlamaq istəyi: Rutinlərdə dəyişikliklərə həssaslıq göstərirlər və dəyişikliklər narahatlığa səbəb ola bilər.

Müəyyən əşyalara və ya mövzulara həddindən artıq maraq: Məsələn, bir obyektə, rəngə, mövzuya və ya fəaliyyətə çox böyük maraq göstərə bilərlər və bu mövzuda dərin məlumat toplaya bilərlər.

Sensor Həssaslıq

Səs, işıq və toxunma həssaslığı: Autizmli insanlar yüksək səslərə, parlaq işıqlara, bədənə toxunuşa qarşı həddindən artıq həssas ola bilərlər. Məsələn, güclü səslərdən narahat ola və ya işıqlı mühitlərdə daha çox sıxıntı hiss edə bilərlər.

Müəyyən dadlara və qoxulara həssaslıq: Bəzi autizmli şəxslər müəyyən qoxuları və dadları sevməyə bilər və ya müəyyən qidalardan qaça bilərlər.

Müəyyən geyimlərə və ya toxumalara qarşı həssaslıq: Geyimlərin bəzi parçaları və ya etiketi narahatlıq yarada bilər və bundan qaçmağa çalışa bilərlər.

Maraq və Yaradıcı Oyunda Məhdudiyyətlər

Simvolik və yaradıcı oyuna marağın azlığı: Autizmli uşaqlar simvolik oyunlarda çətinlik çəkə bilər. Məsələn, bir oyuncaq maşını sadəcə hərəkət etdirə bilər, lakin onu müəyyən bir senariyə daxil etməyə çətinlik çəkə bilərlər.

Əşyaları qeyri-adi şəkildə istifadə etmək: Oyuncaq maşınları sadəcə sürmək yerinə, onları sıraya düzəltmək və ya döndərmək kimi davranışlar göstərə bilərlər.

Güclü Hafizə və Dərin Maraqlar

Autizmli şəxslərdə müəyyən mövzulara qarşı güclü maraq və bu mövzularda geniş məlumat əldə etmə arzusu ola bilər. Məsələn, tarix, astronomiya və ya texnologiya kimi mövzularla maraqlanıb, dərindən məlumat toplaya bilərlər.

Vizual və ya mexaniki bacarıqlar: Bəzi autizmli şəxslərin güclü vizual yaddaşı, mexaniki bacarıqları və ya müəyyən sahələrdə (məsələn, rəqəmlər, riyaziyyat) xüsusi bacarıqları ola bilər.

Autizmin Erkən Əlamətləri

Autizmin erkən əlamətləri uşağın ilk iki ilində özünü göstərə bilər. Aşağıdakı davranışlar erkən yaşda autizm əlaməti ola bilər:

Adına cavab verməmə: Uşaq adı ilə səsləndikdə cavab vermirsə və ya səsə qarşı reaksiya vermirsə.

Göz təmasından qaçınma: Uşaq göz təması qurmaqda çətinlik çəkirsə.

Gülməmə və ya sosial reaksiyalarda gecikmə: Sosial vəziyyətlərdə təbəssüm göstərməmə və ya başqalarına reaksiya verməmək.

Əlləri yellətmək, barmaqları ilə fırlatmaq kimi təkrarlayıcı hərəkətlər: Bu cür davranışlar çox erkən yaşda da müşahidə edilə bilər.

Autizmin Səbəbləri

Autizmin səbəbləri tam olaraq bilinməsə də, genetik və ətraf mühit faktorlarının birgə təsiri nəticəsində yaranır. Ailədə autizmli birinin olması və bəzi genetik dəyişikliklər autizm riskini artırır. Eyni zamanda hamiləlik dövründə və doğuşdan sonrakı müəyyən ətraf mühit təsirləri də autizm riskini artırır.

Autizmin Diaqnozu

Autizmin diaqnozu, uşağın davranış və inkişaf göstəriciləri əsasında qoyulur. Erkən diaqnoz və müdaxilə autizmli uşağın həyat keyfiyyətini artırmaqda çox əhəmiyyətlidir. Diaqnoz prosesi aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:

Müşahidə və İnkişaf Testləri: Psixoloqlar və ya pediatrlar uşağın inkişafını və davranışlarını müşahidə edərək və müəyyən testlər tətbiq edərək ilkin qiymətləndirmə aparırlar.

Valideynlərin Məlumatı: Valideynlərin uşağın davranışları və inkişaf mərhələləri haqqında verdiyi məlumat diaqnozda əhəmiyyətli rol oynayır.

Mütəxəssis Qiymətləndirməsi: Psixiatrlar, psixoloqlar və ya digər inkişaf mütəxəssisləri müxtəlif qiymətləndirmə vasitələri ilə daha dəqiq diaqnoz qoyur.

Autizmin Müalicəsi və Müdaxiləsi

Autizmin tam müalicəsi yoxdur, lakin erkən müdaxilə və fərdi ehtiyaclara uyğun dəstək proqramları ilə autizmli şəxslərin həyat keyfiyyəti və funksionallığı artıra bilər. Əsas müdaxilə üsulları aşağıdakılardır:

Davranışçı terapiyalar

ABA (Tətbiqi Davranış Analizi) kimi metodlar autizmli şəxsin sosial və davranış bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün istifadə olunur.

Dil və danışıq terapiyası

Ünsiyyət bacarıqlarını artırmaq və nitq inkişafını dəstəkləmək üçün danışıq terapiyaları tətbiq edilir.

İş və peşə terapiyası

Motor bacarıqlarını və gündəlik funksionallığı artırmaq üçün iş və peşə terapiyası faydalıdır.

Sosial bacarıqların inkişafı

Sosial qarşılıqlı əlaqə bacarıqlarını artırmaq üçün xüsusi təlimlər və sosial bacarıq qrupları istifadə edilir.

Dərman müalicəsi

Əgər autizmli şəxslərdə hiperaktivlik, anksiyete və ya yuxu problemi kimi əlavə problemlər varsa, həkim nəzarətində dərman müalicəsi tətbiq edilə bilər.

Erkən müdaxilə autizmli uşaqların həyatında böyük bir fərq yarada bilər. Autizm fərqli bir inkişaf tərzi olduğu üçün hər bir autizmli insanın ehtiyaclarına uyğun fərdi bir plan hazırlanmalıdır. Ailə və ətraf dəstəyi də bu prosesdə çox önəmlidir.