Başgicəllənmə (vertigo)
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Başgicəllənmənin (Vertigonun) Əsas Səbəbləri
Vertigo, fərdin özünün və ya ətrafındakı obyektlərin fırlandığını hiss etdiyi bir vəziyyətdir. Bu hiss təkbaşına bir xəstəlik deyil, müxtəlif daxili qulaq və ya sinir sistemi pozğunluqlarının əlaməti kimi ortaya çıxır. Vertigonun yaranma səbəbləri bir neçə əsas qrupa bölünür.
Daxili Qulaq Problemləri
Daxili qulaq balansın tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Bu nahiyədə yaranan pozğunluqlar vertigonun ən geniş yayılmış səbəbləridir:
- Benign Paroksismal Pozisyonal Vertigo (BPPV): Ən çox rast gəlinən səbəblərdən biridir. Daxili qulaqdakı kristalların (otokoniyalar) yerini dəyişməsi nəticəsində baş verir və başın hərəkəti ilə qısa müddətli, şiddətli tutmalara səbəb olur.
- Meniere Xəstəliyi: Daxili qulaqda maye yığılması ilə xarakterizə olunur. Ani başgicəllənmə, qulaqda uğultu (tinnitus), dolğunluq hissi və eşitmə itkisi ilə müşayiət edilir.
- Vestibulyar Neyronit və ya Labirintit: Daxili qulağın və ya vestibulyar sinirin iltihabıdır. Genellikle viral infeksiyalarla əlaqəli olub, şiddətli balanssızlıq, ürəkbulanma və qusmaya yol açır.
Baş və Boyun Yaralanmaları
Kəllə və ya boyun nahiyəsinə dəyən travmalar vertigoya səbəb ola bilər. Bu cür yaralanmalar daxili qulaq strukturlarını zədələyə və ya beynin balans mərkəzlərinə birbaşa təsir göstərə bilər.
Sinir Sistemi Problemləri
Sinir sistemindəki müəyyən pozğunluqlar xroniki və ya epizodik başgicəllənmə yarada bilər:
- Vestibulyar Migren: Migren tutmaları zamanı baş ağrısı ilə yanaşı vertigo epizodları da müşahidə olunur.
- Multipl Skleroz (MS): Sinir sisteminin zədələnməsi nəticəsində balans pozğunluqları yarana bilər.
- Beyin Damar Xəstəlikləri: Beyin sapı və ya beyincikdəki qan dövranı pozğunluqları (məsələn, insult) və ya şişlər vertigoya səbəb olan ciddi faktorlardır.
Digər Səbəblər: Dərmanlar, Təzyiq və Hamiləlik
Bəzi hallarda vertigo xarici faktorlar və ya fizioloji dəyişikliklərlə əlaqəli olur. Antibiotiklər, sedativlər, antihipertenzivlər və antidepresanlar yan təsir olaraq başgicəllənmə verə bilər. Həmçinin, ortostatik hipotoniya (qəfil ayağa qalxdıqda təzyiqin düşməsi) və ya hamiləlikdəki hormonal dəyişikliklər bu vəziyyəti tətikləyir.
Başgicəllənmənin (Vertigonun) Simptomları
Vertigo zamanı xəstələr aşağıdakı simptomlardan birini və ya bir neçəsini hiss edə bilərlər:
- Ətrafdakı hər şeyin fırlandığı hissi
- Ürəkbulanma və qusma
- Balanssızlıq və koordinasiya problemləri
- Gözlərin qeyri-iradi hərəkəti (nistagmus)
- Qulaqda dolğunluq və tinnitus (uğultu)
- Eşitmə itkisi və tərləmə
- Boyun və ya baş ağrısı
Başgicəllənmənin Diaqnostikası
Vertigonun dəqiq səbəbini müəyyən etmək üçün həkimlər müxtəlif diaqnostik üsullardan istifadə edirlər. Proses xəstənin tibbi tarixçəsinin araşdırılması və fiziki müayinə ilə başlayır.
| Diaqnostik Üsul | Təsviri |
|---|---|
| Dix-Hallpike Testi | BPPV diaqnozu üçün başın müəyyən mövqeyə gətirilməsi ilə aparılır. |
| Audiometriya | Eşitmə itkisinin dərəcəsini ölçmək üçün istifadə olunur. |
| ENG və VNG | Göz hərəkətlərini qeyd edərək vestibulyar funksiyaları qiymətləndirir. |
| MRT və CT | Beyin və daxili qulaq strukturlarını, şişləri və damar problemlərini aşkar edir. |
| Qan Testləri | Anemiya, qan şəkəri və vitamin çatışmazlıqlarını yoxlamaq üçündür. |
Başgicəllənmənin (Vertigonun) Müalicəsi
Müalicə planı vertigonun yaranma səbəbindən asılı olaraq fərdi şəkildə təyin edilir. Əsas yanaşmalar aşağıdakılardır:
Spesifik Müalicə Yanaşmaları
- BPPV Müalicəsi: Epley və ya Semont manevraları vasitəsilə daxili qulaqdakı kristalların yerinə qaytarılması təmin edilir. Vestibulyar Reabilitasiya Terapiyası (VRT) ilə balans yaxşılaşdırılır.
- Meniere Xəstəliyi: Aşağı duzlu pəhriz və diuretiklər (maye qovucular) tövsiyə olunur. Ehtiyac olduqda Betahistine kimi antivertigo dərmanları istifadə edilir.
- İltihabi Hallar: Vestibulyar neyronit zamanı kortikosteroidlər və antiviral dərmanlar iltihabı azaltmaq üçün tətbiq olunur.
- Migren və Sinir Sistemi: Müvafiq dərman müalicəsi (triptanlar, beta-blokatorlar) və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə simptomlar idarə edilir.
Evdə Qulluq və Özünü İdarəetmə
Simptomların şiddətini azaltmaq və gündəlik həyat keyfiyyətini artırmaq üçün bəzi ehtiyat tədbirləri görülməlidir. Başın yavaş hərəkət etdirilməsi və ani hərəkətlərdən qaçınmaq vacibdir. Kifayət qədər su içmək (hidrasiya) və stressin idarə olunması (yoga, meditasiya) başgicəllənmənin qarşısını almağa kömək edir.
Nəticə
Vertigo, ciddi sağlamlıq problemlərinin xəbərçisi ola biləcəyi üçün laqeyd yanaşılmamalıdır. Düzgün diaqnoz və effektiv müalicə üçün mütləq bir tibb mütəxəssisi ilə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
