Dərinin seçilməsi pozğunluğu (ekskoriasiya)

Dərinin Seçilməsi Pozğunluğu (Ekzkoriasiya) Nədir?

Ekzkoriasiya pozğunluğu, şəxsin dərisini təkrarlanan şəkildə, bəzən zərərli şəkildə seçməsi və buna görə də dərilərdə yara və izlərin yaranması ilə xarakterizə olunur. Bu davranış, şəxsin bədənindəki kiçik qüsurları və ya dəridəki narahatlıq yaradan hissələri seçməsi ilə başlayır, ancaq zamanla daha da şiddətlənə bilər. Ekzkoriasiya pozğunluğu, həmçinin obsessive-compulsive disorder (OKB) ilə əlaqəli bir vəziyyət olaraq da qəbul edilə bilər, çünki şəxsin dəridəki "qüsurları" təkrar-təkrar aradan qaldırmağa çalışması, obsesif davranışların bir hissəsi ola bilər.

Ekzkoriasiyanın Əlamətləri

Ekzkoriasiya pozğunluğunun əlamətləri, dəridə təkrarlanan zədələnmələr və ya izlərlə özünü göstərir. Əlamətlər aşağıdakılardır:

1. Dərinin Təkrarlanan Seçilməsi

Dəriyə zərər vermək: Şəxs, dərisindəki kiçik ləkələri, qara nöqtələri və ya digər narahatlıq yaradan hissələri seçir və buna görə dəri zədələnir.

Qəbuledilməz davranış: Şəxs, bu davranışı təkrar etməyə davam edir, halbuki dəridə yaranan zədələr, yaralar və izlər bu davranışın nəticəsi olaraq daha da artır.

2. Kontrolsüzlük

İdarəetmə çətinlikləri: Şəxs, dərisini seçməməyə çalışsa da, bu davranışı kontrol etməkdə çətinlik çəkir və yenidən təkrarlamağa meyl edir.

Emosional narahatlıq: Dərinin seçilməsi, əksər hallarda şəxsin narahatlıq və ya gərginlik hissini azaltmağa çalışması ilə əlaqəlidir. Bəzi insanlar, bu davranışı bir növ rahatlama və ya stressdən qurtulma üsulu kimi istifadə edirlər.

3. Fiziki Zərərlər

Yara və izlər: Dərinin seçilməsi, dəridə açıq yaralar, izlər və digər dəri problemlərinə səbəb olur. Bu, bəzən infeksiyalara da səbəb ola bilər.

Dəri üzərində dəyişikliklər: Dəriyə çox zərər vermək, dərinin toxumasını dəyişə bilər və şiddətli hallarda qalıcı izlər və dəri zədələri yarana bilər.

4. Emosional Simptomlar

Təqsir hissi və utanc: Şəxs, dərisini seçdiyi üçün utanc və ya özünə qarşı günahkarlıq hissi keçirir.

Sosial təcrid: Dərinin seçilməsi səbəbindən yaranan yara və izlərdən dolayı şəxs, başqaları ilə sosial qarşılaşmalardan qaçmağa başlayır.

Bədən imicinin pozulması: Şəxs, öz bədəninə dair mənfi düşüncələr və özünə qarşı tənqidçi yanaşma sərgiləyir.

5. Zararlı Davranışlar

Davranışın davam etməsi: Şəxs, bu davranışın yaratdığı problemləri anlamasına baxmayaraq, dərisini seçməyə davam edir.

Alternativ davranışların olmaması: Dərinin seçilməsinin yerinə başqa bir stress idarəetmə üsulunun olmaması, bu pozğunluğun daha da şiddətlənməsinə səbəb ola bilər.

Ekzkoriasiyanın Səbəbləri

Ekzkoriasiya pozğunluğu bir neçə faktordan qaynaqlanır və bu səbəblər aşağıdakılardır:

1. Genetik və Bioloji Faktorlar

Bəzi insanlar bu pozğunluğa daha meylli ola bilərlər. Ekzkoriasiyanın, genetik olaraq bir ailə üzvündə rast gəlinməsi ehtimalı vardır. Ayrıca, beyindəki kimyəvi maddələr (serotonin və dopamin kimi) arasındakı balanssızlıq da bu pozğunluğun yaranmasında rol oynaya bilər.

2. Psixoloji və Ətraf Mühit Faktorları

Stress və narahatlıq: Ekzkoriasiya pozğunluğu, emosional gərginlik, narahatlıq və ya stresin idarə olunmasında çətinlik yaşamaqla əlaqəli ola bilər. Şəxs, dərisini seçərək bu narahatlıq hissini yüngülləşdirməyə çalışır.

Travmalar və sosial təcrid: Uşaqlıqda və ya gənclik dövründə yaşanan travmalar, sosial təcrid və ya bədənə dair təhqir edici münasibətlər, ekzkoriasiyanın yaranmasına səbəb ola bilər.

3. Şəxsiyyət və Davranış Tərzi

Bəzi insanlar, sosial və ya şəxsi həyatlarında yaranan çətinliklər və ya daxili narahatlıqlar ilə başa çıxmaq üçün özlərini zərərli şəkildə davranmağa başlayırlar. Bu, ekzkoriasiya pozğunluğunun inkişafına səbəb ola bilər.

Ekzkoriasiya Pozğunluğunun Müalicəsi

Ekzkoriasiya pozğunluğu müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir və müxtəlif müalicə yanaşmaları ilə idarə edilə bilər. Müalicə aşağıdakılardan ibarət ola bilər:

1. Psixoterapiya

Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): CBT, ekzkoriasiya pozğunluğu ilə mübarizədə ən təsirli müalicə üsuludur. Bu terapiya, şəxsin narahatlıq və emosional stresslərini necə idarə edə biləcəyini və dərisini seçməyin səbəblərini anlamasına kömək edir. CBT, şəxsin vərdişlərini dəyişdirməyə və daha sağlam davranışlar inkişaf etdirməyə yönəlir.

Eksponensial terapiya: Şəxs, dərisini seçmə davranışını tədricən azaldaraq qarşılaşa bilər və qorxularını aşmağa çalışır.

2. Dərman Müalicəsi

Antidepresanlar: SSRI-lər (seçici serotonin geri alım inhibitorları) kimi dərmanlar, ekzkoriasiya pozğunluğu olan şəxslər üçün istifadə edilə bilər. Bu dərmanlar, beyindəki kimyəvi maddələri tənzimləyərək narahatlıq və kompulsiv davranışları azaldır.

Anksiyolitiklər: Qorxu və narahatlıq hisslərini azaltmaq üçün istifadə edilə bilər, amma uzun müddətli istifadəsi məsləhət görülmür.

3. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri

Rahatlama və meditasiya: Yoga, meditasiya və nəfəs alıb-verərək, şəxsin gərginliyini və narahatlıq hissini azaltmağa kömək edir.

Fiziki fəaliyyət: Müntəzəm məşqlər, stressi azaldır və bədənin kimyəvi balansını tənzimləyir.

Pozitiv məşğuliyyətlər: Şəxsin yeni hobbilərə yönəlməsi və pozitiv fəaliyyətlərlə məşğul olması, dərisini seçmə davranışını əvəz edə bilər.

4. Sosial Dəstək

Ailə və dost dəstəyi: Şəxsin ailə və dostlarının dəstəyi, müalicə prosesini sürətləndirə bilər. Ailə və yaxınların pozitif dəstəyi, özünə inamı artırmağa kömək edir.

Dəstək qrupları: Ekzkoriasiya pozğunluğu ilə mübarizə aparan digər insanlarla təcrübə paylaşmaq faydalı ola bilər.

Nəticə

Ekzkoriasiya pozğunluğu, dərini təkrarlayan və qeyri-iradi şəkildə seçmə davranışı ilə xarakterizə olunan bir vəziyyətdir. Bu pozğunluq, emosional narahatlıq və streslə əlaqəli olduğu üçün, müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir. Psixoterapiya, dərman müalicəsi və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə ekzkoriasiya pozğunluğunun şiddəti azaldıla bilər. Əgər bu pozğunluqla bağlı simptomlar mövcuddursa, mütəxəssisə müraciət etmək və müvafiq müalicə planı hazırlamaq vacibdir.