DEHB və Travma

DEHB (Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu) Nədir?

DEHB, uşaqların və yeniyetmələrin diqqətini toplamaqda çətinlik çəkməsi, impulsiv davranışlar sərgiləməsi və həddindən artıq aktiv olmaları ilə xarakterizə olunan bir psixoloji vəziyyətdir. Bu vəziyyət, yalnız diqqət pozğunluğu deyil, həmçinin hiperaktivlik və impulsivliklə də əlaqədardır.

DEHB-nin Əlamətləri:

Diqqət və fokuslanma çətinlikləri:

Uşaqlar tez-tez tapşırıqları başa çatdırmaqda və ya detallara diqqət yetirməkdə çətinlik çəkirlər.

Uzun müddət bir fəaliyyətə cəmlənmək və ya unutmamaq çətin ola bilər.

Hiperaktivlik:

Həddindən artıq aktivlik, yəni uşağın yerində durmaması, davamlı hərəkət etməsi və ya ağır hərəkət etməsi DEHB-nin digər əlamətlərindəndir.

İmpulsivlik:

Uşaqlar təsirsiz qərarlar qəbul edə bilər və ya ağıllıca düşünmədən hərəkət edə bilərlər.

Gecikməsiz cavablar, başqalarının sözünü kəsmə və təhlükəsizliyin nəzərə alınmaması kimi impulsiv davranışlar müşahidə edilə bilər.

DEHB-nin Səbəbləri:

Genetik meyl: Ailədə DEHB problemi olan şəxslər varsa, uşağın bu vəziyyətə tutulma riski daha yüksəkdir.

Beyin kimyası və struktur: Beyindəki bəzi kimyəvi maddələr və strukturların normaldan fərqli işləməsi, DEHB-nin yaranmasına səbəb ola bilər.

Ətraf mühit faktörləri: Hamiləlik zamanı zəhərli maddələrə məruz qalma, maddə istifadəsi, yüksək stres və şiddət də DEHB-yə səbəb olan amillərdən ola bilər.

Travma Nədir?

Travma, şəxsin emosional və fiziki sağlamlığını ciddi şəkildə təsir edən hadisələrdən sonra yaşadığı dərin psixoloji ağrı və sarsıntıdır. Bu, bir şəxsə və ya uşağa baş verən psixoloji və ya fiziki zorakılıq, şiddət, itki və ya digər travmatik təcrübələr ilə əlaqədar ola bilər. Travmalar, uşaqların emosional və sosial inkişafını zəiflədə bilər və uzunmüddətli psixoloji təsirlər yarada bilər.

Travmanın Əlamətləri:

Yaddaş pozğunluğu və flashbacklər:

Uşaqlar, yaşadıqları travmatik təcrübəni unuda bilərlər, amma çox zaman bu xatirələr geri qayıdır və uşağın gündəlik həyatını pozur.

Travma sonrası flashbacklər (geri dönmələr) və ya şiddətli xatirələr yaşanabilir.

Emosional narahatlıq:

Kədər, narahatlıq, depressiya və anksiyete travmadan sonra çox yaygın psixoloji reaksiyalardır.

İzolyasiya və sosial çəkilmə:

Uşaqlar travma yaşadıqdan sonra özlərinə qapanar, sosial əlaqələrdən uzaqlaşar və dostlardan çəkinə bilərlər.

Yuxu problemləri:

Yuxusuzluq, kabuslar və ya gecə qorxuları travma sonrası yaranan tipik əlamətlərdəndir.

İmpulsiv davranışlar və riskli hərəkətlər:

Travma yaşayan uşaqlar bəzən impulsiv davranışlar sərgiləyə bilər, məsələn, alkoqol və narkotiklərdən istifadə və ya riskli hərəkətlərə meyl göstərə bilərlər.

Travmanın Səbəbləri:

Fiziki və ya emosional zorakılıq: Ailə içində zorakılıq, cinsi təcavüz, məktəb zorakılığı, ya da kəskin travmatik hadisələr.

Ailə içi itkilər və dəyişikliklər: Valideynin və ya digər yaxın şəxslərin itkisi və ya separasiya uşaqlarda travma yarada bilər.

Doğuşda ya da uşaqlıqda yaşanan ciddi xəstəliklər və ya xəsarətlər də travmatik təcrübələr arasında ola bilər.

DEHB və Travma Arasındakı Əlaqə:

Travma DEHB-nin Simptomlarını Şiddətləndirə bilər:

Uşaqlar travma keçirdikdə, onların emosional vəziyyəti və sosial reaksiyaları daha da pisləşə bilər. Bu da onların DEHB əlamətlərini (impulsivlik, diqqət dağınıqlığı, hiperaktivlik) daha da şiddətləndirə bilər.

Travma yaşayan bir uşaq daimi narahatlıq və qeyri-stabil emosiyalar yaşaya bilər ki, bu da onların diqqət və fokuslanma problemlərini artırır.

DEHB olan uşaqlar daha çox travmaya məruz qalırlar:

DEHB-li uşaqlar bəzən impulsiv davranışları və ya sosial münasibətlərdəki çətinlikləri səbəbindən daha çox travmatik təcrübələrə məruz qalırlar. Məsələn, əlaqə problemləri, məktəb zorakılığı və ya ailə içi münaqişələr bu uşaqlarda travma yaşanmasına səbəb ola bilər.

Psixoterapiya və müalicə yanaşmaları:

Koqnitiv Davranış Terapiyası (CBT) həm DEHB, həm də travma sonrası stress ilə bağlı müalicə üsullarında geniş istifadə olunur. CBT, uşaqların negativ düşüncələrini dəyişdirməyə və sağlam davranışlar inkişaf etdirməyə kömək edir.

Travma əsaslı terapiya (Trauma-Focused CBT), travma yaşayan uşaqlara xüsusi yanaşmalarla kömək edir, bununla yanaşı, DEHB müalicəsi ilə birləşdirilə bilər.

Ailə dəstəyi və müvafiq müalicə:

Ailənin psixoloji dəstəyi və sosial mühitin yaxşılaşdırılması, həm DEHB, həm də travma sonrası müalicə prosesində çox vacibdir. Ailə üzvləri, uşağa sağlam bir duyğusal dəstək verərək, onların inkişafına müsbət təsir edə bilərlər.

Nəticə:

DEHB və travma, uşaqların psixoloji sağlamlığını ciddi şəkildə təsir edə bilən iki mühüm vəziyyətdir. Bu iki vəziyyət birləşdiyi zaman, uşağın emosional, sosial və zehni inkişafı daha çətin ola bilər. Lakin psixoterapiya, ailə dəstəyi və müvafiq müalicə yanaşmaları ilə uşaqlar bu vəziyyətləri aşaraq sağlam inkişaf edə bilərlər. Erkən müdaxilə və peşəkar dəstək bu uşaqların həyatında böyük fərqlər yarada bilər.