DEHB və Travma
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
DEHB (Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu) Nədir?
DEHB (Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu), uşaqların və yeniyetmələrin diqqətini toplamaqda çətinlik çəkməsi, impulsiv davranışlar sərgiləməsi və həddindən artıq aktiv olmaları ilə xarakterizə olunan bir psixoloji vəziyyətdir. Bu vəziyyət, yalnız sadə bir diqqət pozğunluğu deyil, həmçinin hiperaktivlik və impulsivlik faktorları ilə birbaşa əlaqədardır. Mütəxəssislər tərəfindən idarə edilməli olan bu proses, uşağın gündəlik həyat keyfiyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir.
DEHB-nin Əsas Əlamətləri
DEHB diaqnozu qoyularkən müşahidə edilən simptomlar üç əsas kateqoriyada qruplaşdırılır. Bu əlamətlər uşağın həm akademik, həm də sosial mühitində özünü büruzə verir:
1. Diqqət və Fokuslanma Çətinlikləri
- Uşaqlar tez-tez verilən tapşırıqları başa çatdırmaqda və ya detallara diqqət yetirməkdə ciddi çətinlik çəkirlər.
- Uzun müddət bir fəaliyyətə cəmlənmək və ya məlumatları yadda saxlamaq (unutmamaq) onlar üçün yorucu ola bilər.
2. Hiperaktivlik
- Həddindən artıq aktivlik, yəni uşağın yerində durmaması və davamlı hərəkət etməsi ən bariz göstəricidir.
- Bəzi hallarda isə uşağın normadan daha ağır hərəkət etməsi də DEHB-nin fərqli bir təzahürü kimi qiymətləndirilir.
3. İmpulsivlik
- Uşaqlar nəticələri düşünmədən, ani və təsirsiz qərarlar qəbul edə bilərlər.
- Başqalarının sözünü kəsmə, suallara gecikmədən (düşünmədən) cavab vermə və təhlükəsizlik qaydalarını nəzərə almama kimi davranışlar müşahidə edilir.
DEHB-nin Yaranma Səbəbləri
DEHB-nin inkişafında müxtəlif bioloji və ətraf mühit faktorları rol oynayır. Bu səbəbləri aşağıdakı cədvəldə daha aydın görmək mümkündür:
| Faktor Kateqoriyası | Təsviri |
|---|---|
| Genetik Meyl | Ailədə DEHB problemi olan şəxslərin olması riski artırır. |
| Beyin Strukturu | Beyindəki kimyəvi maddələrin və strukturların fərqli işləməsi. |
| Ətraf Mühit | Hamiləlikdə zəhərli maddələrə məruz qalma, stres və şiddət. |
Travma Nədir və Uşaqlara Necə Təsir Edir?
Travma, şəxsin emosional və fiziki sağlamlığını ciddi şəkildə zədələyən hadisələrdən sonra yaşanan dərin psixoloji ağrı və sarsıntıdır. Bu vəziyyət uşağa qarşı tətbiq edilən psixoloji və ya fiziki zorakılıq, şiddət, itki və ya digər sarsıdıcı təcrübələr nəticəsində yaranır. Travmalar, uşaqların emosional və sosial inkişafını zəiflədərək uzunmüddətli mənfi təsirlər yarada bilər.
Travmanın Tipik Əlamətləri
Travma yaşayan uşaqlarda aşağıdakı psixoloji və davranış pozuntuları müşahidə oluna bilər:
- Yaddaş pozğunluğu və flashbacklər: Travmatik xatirələrin qəfil geri qayıtması gündəlik həyatı pozur.
- Emosional narahatlıq: Kədər, depressiya, anksiyete və yüksək narahatlıq hissi.
- Sosial izolyasiya: Uşağın özünə qapanması və dost çevrəsindən uzaqlaşması.
- Yuxu problemləri: Kabuslar, yuxusuzluq və gecə qorxuları.
- Riskli davranışlar: İmpulsiv hərəkətlər, alkoqol və ya narkotik maddə istifadəsinə meyl.
DEHB və Travma Arasındakı Qarşılıqlı Əlaqə
DEHB və travma bir-biri ilə sıx bağlıdır və çox vaxt simptomları kəsişir. Bu əlaqə iki istiqamətdə inkişaf edir:
- Travma DEHB Simptomlarını Şiddətləndirir: Travma keçirən uşaqların emosional vəziyyəti pisləşdikcə, DEHB əlamətləri olan impulsivlik və diqqət dağınıqlığı daha da artır. Daimi narahatlıq uşağın fokuslanma qabiliyyətini zəiflədir.
- DEHB-li Uşaqlar Travmaya Daha Meyllidir: İmpulsiv davranışlar və sosial çətinliklər səbəbindən bu uşaqlar məktəb zorakılığına və ya ailə içi münaqişələrə daha çox məruz qalaraq travma ala bilərlər.
Müalicə və Psixoterapiya Yanaşmaları
Bu vəziyyətlərin öhdəsindən gəlmək üçün peşəkar müdaxilə şərtdir. Ən effektiv üsullar aşağıdakılardır:
- Koqnitiv Davranış Terapiyası (CBT): Həm DEHB, həm də travma müalicəsində geniş istifadə olunur. Uşaqların neqativ düşüncələrini sağlam davranışlarla əvəz etməyə kömək edir.
- Travma Əsaslı Terapiya (Trauma-Focused CBT): Travma yaşayan uşaqlara xüsusi yanaşma təqdim edir və DEHB müalicəsi ilə inteqrasiya oluna bilər.
- Ailə Dəstəyi: Ailənin uşağa göstərdiyi emosional dəstək müalicə prosesinin uğurunu təmin edən ən vacib amillərdən biridir.
Nəticə
DEHB və travma, uşaqların inkişafını çətinləşdirən iki mühüm psixoloji vəziyyətdir. Bu iki amil birləşdikdə proses daha mürəkkəb olsa da, erkən müdaxilə və peşəkar psixoterapiya ilə uğurlu nəticələr əldə etmək mümkündür. Sağlam bir gələcək üçün mütəxəssis dəstəyi və ailə qayğısı uşağın həyatında böyük fərqlər yaradır.
