Dissosiativ pozğunluqlar

Dissosiativ Pozğunluqlar Nədir?

Dissosiativ pozğunluqlar, fərdin yaddaş, şüur, şəxsiyyət və ətraf mühiti qavrama funksiyaları arasındakı bütövlüyün pozulması ilə xarakterizə olunan mürəkkəb psixi sağlamlıq vəziyyətləridir. Bu pozğunluqlar adətən ağır travmaların öhdəsindən gəlmək üçün beynin inkişaf etdirdiyi bir müdafiə mexanizmi kimi ortaya çıxır.

Dissosiativ Pozğunluqların Əsas Növləri

Klinik praktikada dissosiativ pozğunluqlar fərqli formalarda təzahür edir. Hər bir növün özünəməxsus xüsusiyyətləri və təsir dairəsi mövcuddur:

1. Dissosiativ Amneziya

Bu vəziyyət, xüsusilə travma və ya yüksək stresdən sonra yaranan yaddaş itkisi ilə xarakterizə olunur. Şəxs müəyyən hadisələri, ətrafındakı insanları və ya öz şəxsiyyətinə dair mühüm faktları xatırlamaqda çətinlik çəkir. Amneziya, yalnız bir hadisəyə aid (lokal) və ya fərdin bütün həyatını əhatə edən (ümumi) formada ola bilər.

2. Dissosiativ Fuxa

Bu növ amneziyada yaddaş itkisi ilə yanaşı, şəxs gözlənilmədən yerini dəyişir və fiziki olaraq uzaqlaşır. Bəzi hallarda fərd öz keçmişini tamamilə unudaraq yeni bir həyat tərzi qura bilər. Lakin müəyyən müddət sonra ilkin şəxsiyyətini və əvvəlki həyatını yenidən xatırlaması mümkündür.

3. Dissosiativ Şəxsiyyət Pozuntusu (DŞP)

Əvvəllər "Çoxlu Şəxsiyyət Pozuntusu" kimi tanınan bu vəziyyətdə, bir insanın daxilində iki və ya daha çox fərqli şəxsiyyət (alter) növbələşərək idarəni ələ alır. Bu fərqli şəxsiyyətlərin hər biri özünəməxsus davranış modellərinə, yaddaş qeydlərinə və hətta fərqli zövqlərə sahib ola bilər.

4. Depersonalizasiya və Derealizasiya Pozuntusu

Bu pozuntu iki fərqli duyğu vəziyyəti ilə özünü göstərir:

• Depersonalizasiya: İnsanın öz bədənindən və ya hisslərindən uzaqlaşması, sanki özünə kənardan baxırmış kimi hiss etməsidir.
• Derealizasiya: Ətraf mühitin real görünməməsi, tanış yerlərin yadlaşması və sanki bir "filmə baxırmış" hissinin yaşanmasıdır.

Dissosiativ Pozğunluqların Ümumi Simptomları

Dissosiativ pozğunluq yaşayan şəxslərdə tez-tez rast gəlinən əlamətlər aşağıdakılardır:

• Zaman və məkan hissinin pozulması
• Yaddaşda izah edilə bilməyən boşluqlar və ya keçid anlarının itməsi
• Emosional uyuşma və hisslərdən uzaqlaşma
• Öz bədəninə və ya ətraf mühitə qarşı qəribəlik hissi
• Gecə qorxulu yuxular, yuxuda danışma və ya qeyri-adi davranışlar

Dissosiativ Pozğunluqların Səbəbləri

Bu pozğunluqların kökündə adətən dərindən sarsıdıcı təcrübələr dayanır. Əsas səbəblər arasında aşağıdakılar yer alır:

Dissosiasiya Nə Üçün Baş Verir?

Dissosiasiya, beyin tərəfindən travmatik hadisələrə qarşı inkişaf etdirilən bir psixoloji müdafiə mexanizmidir. Şəxs dözülməz dərəcədə olan ağrını, qorxunu və ya travmanı şüurundan uzaqlaşdırmaq üçün bu yaşantıları "bölür". Beləliklə, hisslərini "soyudaraq" özünü qorumağa çalışır.

Müalicə Yolları

Dissosiativ pozğunluqların müalicəsi peşəkar və çoxşaxəli yanaşma tələb edir:

1. Psixoterapiya: Travma yönümlü terapiyalar (məsələn, EMDR və ya travma mərkəzli CBT) və DŞP hallarında şəxsiyyətlərarası inteqrasiyanı gücləndirən metodlar tətbiq edilir.
2. Stabilizasiya və Emosional Tənzimləmə: Gündəlik grounding (yerləşmə) texnikaları, beş duyğu məşqləri və stressi azaltmaq üçün nəfəs üsullarından istifadə olunur.
3. Qrup və Ailə Terapiyası: Müalicə prosesində sosial dəstək və ailənin düzgün mövqe nümayiş etdirməsi həlledici rol oynayır.
4. Dərman Dəstəyi: Pozğunluğun birbaşa müalicəsi üçün spesifik dərman olmasa da, yanaşı gələn anksiyete və ya depressiya simptomlarını yüngülləşdirmək üçün antidepresanlar və anksiyolitiklər təyin edilə bilər.

Mühüm Qeyd: Dissosiativ pozğunluqlar uzunmüddətli və səbir tələb edən bir müalicə prosesidir. Lakin peşəkar və mərhələli dəstək sayəsində şəxsin yenidən funksional bir həyata qayıtması tamamilə mümkündür.