Dissosiativ pozğunluqlar
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Dissosiativ Pozğunluqların Əsas Növləri
Dissosiativ pozğunluqlar, fərdin yaddaş, şüur, şəxsiyyət və ya ətraf mühiti qavrama funksiyalarının pozulması ilə xarakterizə olunan mürəkkəb psixoloji vəziyyətlərdir. Bu pozğunluqlar adətən ağır travmalara qarşı bir müdafiə mexanizmi olaraq ortaya çıxır. Müasir psixiatriyada dissosiativ pozğunluqlar aşağıdakı əsas kateqoriyalara bölünür:
1. Dissosiativ Amneziya
Bu vəziyyət, xüsusilə travma və ya yüksək stresdən sonra yaranan yaddaş itkisidir. Şəxs müəyyən hadisələri, insanları və ya öz şəxsiyyətinə aid mühüm faktları xatırlaya bilmir. Amneziya lokal (yalnız konkret bir hadisəyə aid) və ya ümumi (bütün həyat tarixinə aid) formada təzahür edə bilər.
2. Dissosiativ Fuxa
Dissosiativ fuxa zamanı yaddaş itkisi ilə yanaşı, şəxs gözlənilmədən yerini dəyişir və bəzən tamamilə yeni bir həyat tərzi qura bilir. Maraqlıdır ki, fərd müəyyən müddətdən sonra öz ilkin şəxsiyyətini və əvvəlki həyatını yenidən xatırlamaq qabiliyyətinə malikdir.
3. Dissosiativ Şəxsiyyət Pozuntusu (DŞP)
Əvvəllər "Çoxlu Şəxsiyyət Pozuntusu" kimi tanınan bu vəziyyətdə, bir insanın daxilində iki və ya daha çox fərqli şəxsiyyət (alter) növbələşir. Bu fərqli şəxsiyyətlər bir-birindən tamamilə fərqli davranış modellərinə, yaddaş bazasına və hətta fərdi zövqlərə sahib ola bilərlər.
4. Depersonalizasiya və Derealizasiya Pozuntusu
Bu pozuntu iki fərqli qavrayış problemi ilə xarakterizə olunur:
- Depersonalizasiya: İnsan öz bədənindən və ya hisslərindən uzaqlaşmış kimi hiss edir; sanki özünə kənardan baxırmış duyğusu yaranır.
- Derealizasiya: Ətraf mühit real və ya tanış görünmür; şəxs sanki bir "filmə baxırmış" kimi qeyri-reallıq hissi yaşayır.
Dissosiativ Pozğunluqların Ümumi Simptomları
Dissosiativ pozğunluqlardan əziyyət çəkən şəxslərdə aşağıdakı klinik əlamətlər müşahidə oluna bilər:
- Zaman və məkan hissinin pozulması.
- Yaddaşda izah olunmayan "boşluqlar" və ya keçid anlarının itməsi.
- Emosional uyuşma və hisslərdən tamamilə uzaqlaşma.
- Öz bədəninə və ya ətraf mühitə qarşı yaranan qəribəlik hissi.
- Gecə qorxulu yuxular, yuxuda danışma və ya digər qeyri-adi davranışlar.
Dissosiativ Pozğunluqların Səbəbləri
Bu pozğunluqların kökündə adətən dərindən sarsıdıcı təcrübələr dayanır. Əsas səbəblər aşağıdakılardır:
- Uşaq travmaları: Fiziki, emosional və ya seksual istismar.
- Şiddətli travmatik hadisələr: Qəzalar, ağır itkilər və ya müharibə təcrübəsi.
- Xroniki stress: Uzunmüddətli psixoloji gərginlik və təzyiq.
- Ailə mühiti: Ailə daxilində yaşanan zorakılıq və ya ciddi laqeydlik.
Dissosiasiya Nə Üçün Baş Verir?
Dissosiasiya, beyin tərəfindən travmatik hadisəyə qarşı inkişaf etdirilən bir psixoloji müdafiə mexanizmidir. Şəxs yaşadığı dözülməz ağrını, qorxunu və ya travmanı şüurundan "bölərək" uzaqlaşdırır. Bu proses hisslərin "soyumasına" və travmanın birbaşa təsirindən qorunmağa xidmət edir.
Müalicə Yolları
Dissosiativ pozğunluqların müalicəsi kompleks yanaşma tələb edir və aşağıdakı metodlardan istifadə olunur:
| Müalicə Metodu | Təsviri və Məqsədi |
|---|---|
| Psixoterapiya | EMDR və ya travma mərkəzli CBT vasitəsilə travmanın işlənməsi və şəxsiyyət inteqrasiyası. |
| Stabilizasiya | Grounding (topraqlama) texnikaları və beş duyğu məşqləri ilə reallıqla əlaqənin gücləndirilməsi. |
| Emosional Tənzimləmə | Stressi azaltmaq üçün nəfəs və relaksasiya üsullarının tətbiqi. |
| Sosial Dəstək | Qrup və ailə terapiyası vasitəsilə ailənin müalicə prosesinə cəlb edilməsi. |
| Dərman Dəstəyi | Yanaşı gedən anksiyete və ya depressiya üçün antidepresan və anksiyolitiklərin istifadəsi. |
Mühüm qeyd: Dissosiativ pozğunluqlar uzunmüddətli və peşəkar yanaşma tələb edən vəziyyətlərdir. Lakin düzgün və mərhələli peşəkar dəstək ilə şəxsin yenidən funksional həyatına qayıtması tamamilə mümkündür.
