Dissosiativ pozğunluqlar

Dissosiativ Pozğunluqların Növləri:

Dissosiativ Amneziya (Xatirə Itirilməsi):

Dissosiativ amneziya, ciddi bir travmatik və ya stressli təcrübə səbəbindən xatirələrin itirilməsi ilə xarakterizə edilir. Bu pozğunluq, özü ilə əlaqəli hadisələrin və ya şəxsi məlumatların (adətən travmatik hadisələrə bağlı) unudulması ilə müşahidə olunur.

Xatirələrin itməsi, insanın günlük həyatını və ya əsas əlaqələrini mənfi təsir edə bilər. Lakin, bu cür amneziya şəxsin şəxsiyyətini və bilincini itirməsinə səbəb olmaz.

Dissosiativ Füg (Şəxsiyyətin Dəyişməsi):

Dissosiativ füq, şəxsiyyətin tamamilə dəyişməsi və ya bir neçə şəxsiyyətin mövcudluğu ilə əlaqəli bir pozğunluqdur. Bu vəziyyət, bir insanın özünü və kimliyini bir neçə fərqli şəxsiyyətlə təcrübə etməsi ilə xarakterizə edilir.

Dissosiativ şəxsiyyət pozğunluğu və ya şəxsiyyətin bölünməsi kimi tanınan bu pozğunluqda, şəxs özünün fərqli və əksər hallarda tamamilə ayrı və müstəqil şəxsiyyətləri ola bilər.

Dissosiativ Kimlik Pozğunluğu (Dissociative Identity Disorder - DID):

Dissosiativ kimlik pozğunluğu (DID), əvvəlki dissosiativ füq vəziyyətinin daha ciddi bir formasıdır. Bu pozğunluqda, bir şəxs özünə bir neçə fərqli şəxsiyyət və ya kimlik yaratmağa başlayır.

Hər bir şəxsiyyət, öz xatirələri, düşüncələri, hissləri və davranışları ilə müstəqil ola bilər və bu şəxsiyyətlər, biri digərindən zaman zaman fərqli və ya müqavimət göstərən reaksiyalar verə bilər.

Bu pozğunluq, çox vaxt ciddi travmalara (xüsusilə uşaq yaşlarında baş verən travmalar) və yüksək stressə bağlıdır.

Depersonalizasiya/Derealizasiya Pozğunluğu:

Depersonalizasiya və derealizasiya, bir şəxsin öz bədənini və ya ətraf mühitini yabancı və ya gerçək olmayan hiss etməsi ilə bağlı pozğunluqlardır.

Depersonalizasiya, şəxsin özünü başqa biri kimi hiss etməsi və ya özünü yüksək bir mərtəbədən izləyir kimi hiss etməsidir.

Derealizasiya, ətraf mühitin gerçək olmaması və ya düzgün görünməməsi hissidir. İnsan, ətrafında olan hadisələri gerçək olmayan bir film kimi hiss edə bilər.

Dissosiativ Pozğunluqların Səbəbləri:

Travma və Uşaqlıq Təcrübələri:

Dissosiativ pozğunluqların ən əsas səbəbi, çox vaxt ağır travmatik hadisələr və böyük stresslər ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə uşaq yaşlarında yaşanan travmalar (məsələn, fiziki, emosional və ya cinsi istismar) dissosiativ pozğunluqların inkişafına səbəb ola bilər.

Travma zamanı beyin qoruyucu mexanizm olaraq dissosiasiya edərək, çətin xatirələri yaddaşdan və ya şüurdan ayıra bilər.

Ailə və Ətraf Mühit Amilləri:

Uşaqlıqda ailə problemləri, qarışıq və ya qeyri-sağlam münasibətlər, təhlükəli və qeyri-sabit mühitlər də dissosiativ pozğunluqların yaranmasında rol oynaya bilər.

Uzunmüddətli və davamlı travmalar, şəxsiyyətin parçalanmasına və ya şüurun müəyyən hissələrinin ayrılmasına səbəb ola bilər.

Genetik və Beyin Kimyası:

Dissosiativ pozğunluqların inkişafında genetik meyl də rol oynaya bilər. Genetik faktlar və beyin kimyasındakı dəyişikliklər, şəxsiyyətin necə inkişaf edəcəyini və travmalara necə reaksiya verəcəyini təsir edə bilər.

Zehni Sağlamlıq Problemləri:

Bəzi hallarda, dissosiativ pozğunluqlar, digər zehni sağlamlıq problemləri ilə əlaqəli olaraq inkişaf edə bilər. Məsələn, depressiya, anksiyete və ya şizofreniya kimi vəziyyətlər dissosiativ pozğunluqların yaranmasına təsir göstərə bilər.

Dissosiativ Pozğunluqların Müalicəsi:

Psixoterapiya:

Psixoterapiya dissosiativ pozğunluqların müalicəsində əsas rol oynayır. Terapistlər, həyatdakı travmalar ilə əlaqədar şüuru bərpa etmək və dissosiativ vəziyyətlərlə başa çıxmaq üçün travma mərkəzli terapiya metodları istifadə edə bilərlər.

Dialektik davranış terapiyası (DBT) və bilişsel davranış terapiyası (CBT) kimi terapiya üsulları dissosiativ pozğunluqların müalicəsində tətbiq oluna bilər.

İlaçlar:

Dissosiativ pozğunluqların müalicəsi üçün dərmanlar, əsasən əlaqəli emosional və psixoloji simptomları yüngülləşdirmək məqsədilə istifadə edilə bilər. Antidepressanlar və anksiyolitiklər bu cür pozğunluqların müalicəsində istifadə oluna bilər.

Lakin dərmanlar yalnız terapiya ilə birlikdə tətbiq edilir və əsas məqsəd şüurun yenidən qurulması və travmalarla üzləşmək olmalıdır.

Dəstək və Sosial Yardım:

Sosial dəstək və ailə terapevti də dissosiativ pozğunluqların müalicəsində vacibdir. Ailənin və dostların anlayışı, şəxsin çətinliklərlə başa çıxmasına kömək edə bilər.

Sosial fəaliyyətlər və stress idarəetmə texnikaları də bərpa prosesində faydalıdır.

Nəticə:

Dissosiativ pozğunluqlar, insanın şüurunun və şəxsiyyətinin parçalanmasına səbəb olan ciddi psixoloji vəziyyətlərdir və bu pozğunluqların müalicəsi travmanın idarə edilməsi və psixoterapiya ilə əlaqəlidir. Bu pozğunluqların səbəbləri çox müxtəlifdir və hər bir hal fərqli yanaşmalar tələb edir. Müalicə prosesində peşəkar dəstək və sosial əlaqələr böyük rol oynayır.