Hamiləlik sarılığı (INTRAHEPATİK XOLESSTAZ)

1. Hamiləlik Sarılığı (İHX) Nədir?

Intrahepatik xolestaz, qaraciyərin öd turşularını lazımi qaydada ifraz edə bilməməsi nəticəsində qanda yığılmasına səbəb olan bir hamiləlik xəstəliyidir. Bu vəziyyət xüsusilə hamilə qadınların 1-2%-də rast gəlinir və müəyyən risk faktorları ilə əlaqələndirilir.

Xolestazın inkişafı qaraciyərin öd yollarında tıxanma və ya funksional problemlərlə bağlıdır. Normal halda öd turşuları qaraciyər vasitəsilə öd kisəsinə və oradan bağırsaqlara ötürülərək yağların həzm olunmasına kömək edir. Lakin xolestaz zamanı bu proses pozulduğuna görə öd turşuları qanda yığılır və orqanizmdə müxtəlif simptomlara səbəb olur.

2. Hamiləlik Sarılığının Səbəbləri

Hamiləlik sarılığının inkişafına səbəb olan faktorlar tam olaraq bilinməsə də, bəzi əsas faktorlar müəyyən edilib:

2.1. Hormonal Dəyişikliklər

Hamiləlik zamanı estrogen və progesteron hormonlarının səviyyəsi artır. Bu hormonlar qaraciyərin öd ifraz etmə qabiliyyətini zəiflədə bilər və öd axınının ləngiməsinə səbəb ola bilər.

2.2. Genetik Faktorlar

Hamiləlik sarılığı ailədə əvvəllər rast gəlinibsə, bu vəziyyətin inkişaf etmə ehtimalı artır.

Xüsusilə bəzi genetik mutasiyalar qaraciyərin öd axınına təsir edə bilər.

2.3. Ətraf Mühit və Qidalanma

Qidalanma çatışmazlığı – D vitamini, Omega-3 və antioksidant çatışmazlığı qaraciyər funksiyalarına təsir edə bilər.

Siqaret və spirtli içki istifadəsi – Qaraciyərə əlavə yük düşməsinə səbəb olur.

2.4. Digər Risk Faktorları

Əvvəlki hamiləliklərdə İHX yaşamaq

Çoxdöllü hamiləlik (əkiz və ya üçəm)

Qaraciyər xəstəlikləri tarixi

3. Hamiləlik Sarılığının Əlamətləri

Hamiləlik sarılığı adətən üçüncü trimestrdə (28-40-cı həftələr arasında) başlayır və aşağıdakı simptomlarla özünü göstərir:

3.1. Ən Yayılan Simptomlar

Şiddətli qaşınma: Xüsusilə əllərdə, ayaqlarda, qarında və bədənin digər hissələrində baş verir. Qaşınma gecələr daha çox şiddətlənir.

Dərinin və gözlərin saralması (sarılıq): Öd turşularının qana yığılması nəticəsində bəzi qadınlarda sarılıq inkişaf edə bilər.

3.2. Digər Simptomlar

Qara sidik və açıq rəngli nəcis

Yorğunluq və halsızlıq

İştahsızlıq və ürəkbulanma

Qarnın sağ üst hissəsində ağrı

4. Hamiləlik Sarılığının Körpəyə Təsiri

Hamiləlik sarılığı ana üçün ciddi bir xəstəlik olmasa da, körpə üçün potensial risklər daşıya bilər. Bunlara aşağıdakılar daxildir:

Vaxtından əvvəl doğuş riski: İHX olan qadınlarda erkən doğuş ehtimalı artır.

Körpənin mekonyum (ilk nəcis) udması: Bu, doğuş zamanı tənəffüs problemlərinə səbəb ola bilər.

Ölü doğuş riski: Nadir hallarda, müalicə olunmayan ağır xolestaz hallarında ölü doğuş riski artır.

Bu səbəbdən, həkimlər adətən hamiləliyin 37-38-ci həftəsində doğuşun başlatılmasını tövsiyə edirlər.

5. Hamiləlik Sarılığının Diaqnozu

Diaqnoz qoymaq üçün həkim aşağıdakı testlərdən istifadə edə bilər:

Qan testi: Qandakı öd turşularının və qaraciyər fermentlərinin (ALT, AST) səviyyəsini yoxlamaq.

Qaraciyər funksiyası testləri: Qaraciyərin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.

Bilirubin səviyyəsinin ölçülməsi: Qanda bilirubin səviyyəsinin artması sarılığın olduğunu göstərə bilər.

6. Hamiləlik Sarılığının Müalicəsi

Hamiləlik sarılığının tam müalicəsi olmasa da, simptomları azaltmaq və ana-bala üçün riskləri minimuma endirmək mümkündür.

6.1. Dərman Müalicəsi

Ursodeoksixolik turşu (UDCA): Öd axınının normallaşdırılmasına və qaşınmanın azalmasına kömək edir.

Antihistaminlər: Qaşınma simptomlarını müvəqqəti olaraq azalda bilər.

D vitamini və Omeqa-3 əlavələri: Qaraciyərin funksiyasını yaxşılaşdırmaq üçün faydalıdır.

6.2. Pəhriz və Həyat Tərzi Dəyişiklikləri

Sağlam və balanslı qidalanma: Yağlı və qızardılmış qidalardan uzaq durmaq, liflə zəngin qidalar qəbul etmək.

Su içmək: Öd turşularının bədəndən daha tez atılmasına kömək edir.

Təbii dəstək vasitələri: Süd dişotu (milk thistle) və zerdeçal qaraciyərin işini yaxşılaşdıra bilər.

6.3. Körpənin Yaxından İzlənməsi

NST (Non-Stress Test): Körpənin ürək döyüntülərini və hərəkət aktivliyini qiymətləndirmək üçün müntəzəm testlər aparılır.

USM müayinələri: Dölün vəziyyətinin izlənməsi üçün ultrasəs müayinəsi tövsiyə edilir.

7. Hamiləlik Sarılığı Olan Qadınlara Tövsiyələr

Həkim nəzarətində olmaq: Müntəzəm olaraq qaraciyər testlərini və hamiləlik müayinələrini etdirmək.

Dərinin qaşınmasını azaltmaq: Soyuq duş qəbul etmək və nəmləndirici kremlər istifadə etmək.

Gecə rahat yatmaq: Qaşınma gecələr şiddətləndiyi üçün pambıq paltar geyinmək və yastıqları yüksəldərək yatmaq rahatlıq verə bilər.

Doğuş planı hazırlamaq: Həkimlə birlikdə doğuş vaxtını və metodunu əvvəlcədən planlaşdırmaq.

Nəticə

Hamiləlik sarılığı (İHX) qaraciyərin öd axınında problem yaranması nəticəsində ortaya çıxan ciddi, lakin idarə edilə bilən bir vəziyyətdir. Hamiləliyin üçüncü trimestrində diaqnoz qoyulmalı və ana-bala üçün risklər minimuma endirilməlidir. Erkən diaqnoz, mütəmadi tibbi nəzarət və uyğun müalicə ilə hamiləlik sarılığı olan analar sağlam doğuş keçirmək və körpələrinin təhlükəsiz dünyaya gəlməsini təmin edə bilərlər.