İlk İnsandan Günümüzə Travma
1. İlk insanlar dövründə travma
Yaşamaq uğrunda mübarizə: İlk insanlar gündəlik həyatlarında vəhşi heyvan hücumları, aclıq, təbii fəlakətlər və qəbilələrarası döyüşlər kimi fiziki travmalarla qarşı-qarşıya qalmışdılar.
Fiziki travmanın üstünlüyü: Qədim dövrdə travma əsasən bədən xəsarətləri və sağ qalma instinktləri ilə əlaqəli idi.
Toplum daxilində qorunma və birlik instinktiv olaraq travmanın təsirini azalda bilirdi (qəbilə dəstəyi).
2. Tarixi sivilizasiyalarda travma
Köhnə Misir, Mesopotamiya və Yunan mədəniyyətləri travmanın daha çox müharibə, köləlik və təbii fəlakətlərlə əlaqəli olduğu dövrlər idi.
Eyni zamanda itkilər, yaxınlarını itirmək, soyqırımlar və köləlik kimi ağır psixoloji travmalar da insanların həyatında idi.
Antik dövrlərdə və Orta əsrlərdə travma tez-tez "tanrıların cəzası" və ya "alın yazısı" kimi mənalandırılırdı və psixoloji təsiri çox vaxt nəzərə alınmırdı.
3. Müasir dövrdə travma anlayışının dəyişməsi
19-cu əsr və sənayeləşmə dövrü ilə birlikdə iş qəzaları, müharibələr və sosial dəyişikliklər travmanın əsas səbəblərindən oldu.
Birinci və İkinci Dünya Müharibəsi zamanı "şok sindromu" (post-travmatik stress pozuntusunun ilkin forması) anlayışı yarandı.
4. Bugünkü dövrdə travma
Fiziki travma yerini daha çox emosional və psixoloji travmalara verib.
TSSB (Travma Sonrası Stress Pozuntusu), uşaqlıq travmaları (ACE-lər), ailədaxili zorakılıq, təhlükəsizlik itkiləri, qəza və itkilər bu günün ən çox yayılmış travmatik yaşantılarıdır.
Miqrant və qaçqın böhranları, qadın və uşaq zorakılığı, təbii fəlakətlər və pandemiyalar müasir dövrdə travma hallarını artıran faktorlardır.
5. Travmanın bu gün daha çox görünməsi səbəbləri
Media və sosial şəbəkələr travmatik hadisələri daha çox görünən və yayılan hala gətirib.
Müasir həyatın stresi, urbanizasiya və qopmuş sosial əlaqələr insanların psixoloji olaraq travmaya daha açıq olmasına səbəb olur.
6. Tarix boyu travmaya reaksiyalar
Qədim dövrlərdə: Daha çox səbir və təslimiyyət (mistik və dini səbəblərlə əsaslandırma).
Orta əsrlərdə: Travmalar "ilahi cəza" kimi qəbul edilirdi.
20-ci əsrdə: Travmalar daha çox tibbi və psixoloji şəkildə izah olunmağa başlandı.
Bu gün: Travma psixoterapiya, psixososial dəstək və müdaxilə ilə elmi şəkildə işlənir və fərdi təcrübə kimi qəbul olunur.
7. Travmanın dəyişməyən tərəfi
Hər dövrdə travma əsas instinktiv qorxu və güvən itkisi ilə bağlı olub.
Sağ qalma, mənalı həyat axtarışı və emosional dəstək ehtiyacı travma sonrası bərpa prosesinin dəyişməz hissəsi olaraq qalır.
Nəticə
İlk insanlardan bu günə qədər travma sosial və tarixi kontekstə uyğun fərqli formalarda yaşansa da, insanda zədələnmiş təhlükəsizlik hissi və təhlükəyə qarşı müdafiə mexanizmlərini hər zaman aktivləşdirib.