Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) nədir?
OKB-nin Əlamətləri:
OKB-nin əsas iki komponenti vardır:
Obsesyonlar (Təkrarlanan Düşüncələr, İsteksiz İmpulslar):
Obsesyonlar, şəxsin hiss etmək istəmədiyi, amma başından keçən təkrarlanan, istər-istəməz gələn və çox zaman narahatlıq və ya qorxu yaradan düşüncələrdir. Obsesyonlar çox vaxt irrasyonaldır və insanın başqalarına göstərməkdən utanacağı düşüncələrdir.
Məsələn, bir insanın görünən bir təhlükə və ya daha sonra baş verəcək bir fəlakət haqqında təkrarlanan qorxu düşüncələri ola bilər.
Yaxud da, birinin xəstəliklə əlaqədar təkrarlanan düşüncələri, görünməyən mikroblardan qorxmaq, iş yerlərində təsadüfi səhvlərin baş verəcəyindən narahat olmaq kimi düşüncələrə səbəb ola bilər.
Kompulsiyalar (Təkrarlanan Hərəkətlər və ya Zehni Davranışlar):
Kompulsiyalar, obsesyonların yaratdığı narahatlığı aradan qaldırmaq məqsədilə yerinə yetirilən təkrarlanan hərəkətlərdir. Bu davranışlar, insanların obsesyonlarına cavab olaraq edirlər və növbəti narahatlıq hissini yüngülləşdirmək məqsədini güdürlər.
Məsələn, bir şəxs obsesyon olaraq mikrob qorxusu yaşayırsa, kompulsiv olaraq əllərini davamlı yumağa başlaya bilər. Digər bir insan isə bir şeyin yerini dəyişdirmək və ya yenidən yerləşdirmək kimi ritüel davranışlar göstərə bilər.
Bu kompulsiyalar bir çox vaxt irrasyonaldır və real təhlükə ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Ancaq insan obsesyonlarına cavab olaraq bu davranışları yerinə yetirmək məcburiyyətində olduğunu hiss edir.
OKB-nin Səbəbləri:
Genetik Faktörlər:
OKB-nin inkişafında genetik meyllər rol oynaya bilər. Araşdırmalar göstərir ki, ailədə OKB və ya başqa psixoloji pozğunluqlar olan insanlar, OKB-yə meylli ola bilərlər.
Beyin Kimyası:
Nörotransmitterlər (xüsusilə serotonin) beynin müxtəlif bölgələrindəki məlumat ötürülməsində mühüm rol oynayır. OKB olan insanlarda, serotonin səviyyələrindəki dəyişikliklər, kompulsiv və obsesif davranışlara səbəb ola bilər.
Çevresel Faktorlar:
Uşaqlıqda yaşanan travmalar, stresli həyat hadisələri və ailə içi dinamikalar, OKB-nin inkişafını təhrik edə bilər. Məsələn, uşaqlıqda daim tənqid edilmək və ya dəyişən mühitlərə uyğunlaşmaq çətin ola bilər.
Psixoloji Amillər:
Mükəmməllikçilik və yüksək narahatlıq hissi olan insanlar, daha çox OKB-yə meyllidirlər. Onlar özlərini daim daha yaxşı göstərməyə çalışarkən, özlərinə olan güvən və sabitlik hisslərini qorumaq üçün ritüel davranışlar inkişaf etdirə bilərlər.
OKB-nin Müalicəsi:
Koqnitiv Davranış Terapiyası (CBT):
Koqnitiv Davranış Terapiyası (CBT), OKB ilə mübarizə aparan ən təsirli terapiya metodlarından biridir. CBT, insanlara obsesyonlara qarşı mübarizə aparma və kompulsiyaları yavaş-yavaş azaltma bacarıqlarını öyrədir. Eksponensial terapiya (Exposure Therapy) və reaksiya dayandırma (Response Prevention) bu terapiyada istifadə olunan təsirli üsullardır.
İlaçlar:
SSRI (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors), OKB-nin müalicəsində istifadə olunan ən çox təyin edilən dərmanlardandır. Bu dərmanlar, beynin serotonin səviyyələrini tənzimləyərək, obsesif və kompulsiv davranışların qarşısını almağa kömək edir.
Serotonin və norepinefrin geri alım inhibitörləri (SNRIs) də OKB-nin müalicəsində istifadə olunur.
Psikoanalitik Terapiya:
Bəzi insanlar üçün psixoanalitik terapiya da faydalı ola bilər. Bu yanaşma, insanların şüuraltı düşüncələrini və uşaqlıq təcrübələrini araşdırmağa kömək edir, çünki bu təcrübələr insanların obsesyonlarına səbəb olan dərin qorxuları və narahatlıqları müəyyən edə bilər.
Dəstək Qrupları və Özünə Yardım Kitabları:
Dəstək qrupları və özünə kömək qrupları, insanların başqaları ilə öz təcrübələrini paylaşması və bir-birilərini daha yaxşı başa düşməsi üçün faydalıdır. Bu yanaşma, insanlara narahatlıqla başa çıxmaq üçün yeni strategiyalar təqdim edə bilər.
Nəticə:
Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB), obsesyonlar və kompulsiyalar ilə xarakterizə olunan bir psixoloji pozğunluqdur. İnsanlar bu vəziyyətdə təkrarlanan düşüncə və davranışlarla mübarizə aparır, amma bu davranışlar real təhlükə ilə əlaqəli deyildir. OKB müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir və psixoterapiya və dərman müalicəsi ilə insanlar həyat keyfiyyətlərini yaxşılaşdırmaq və obsesyonlarla başa çıxmaq bacarıqlarını inkişaf etdirə bilərlər.