Şəxsiyyət pozğunluqları
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Növləri və Təsnifatı
Şəxsiyyət pozğunluqları, fərdin düşüncə, emosiya və davranış modellərində cəmiyyətin gözləntilərindən kəskin şəkildə fərqlənən, uzunmüddətli və sabit problemlərdir. Psixologiya elmində bu pozğunluqlar, xarakterik xüsusiyyətlərinə görə üç əsas qrupda təsnif edilir: A qrupu, B qrupu və C qrupu. Hər bir qrup özünəməxsus davranış və düşüncə tərzləri ilə digərlərindən fərqlənir.
A Qrupu: Qeyri-adi və Qəribə Davranışlar
Bu qrupa daxil olan şəxsiyyət pozğunluqları, insanların sosial münasibətlərində qeyri-adi, ekssentrik və qəribə davranışlar sərgiləməsi ilə xarakterizə olunur.
1. Paranoid Şəxsiyyət Pozğunluğu
Fərdin başqalarına qarşı daim şübhə və inamsızlıq içində olmasıdır. Bu şəxslər ətrafındakıların niyyətlərini tez-tez zərərli və ya təhqiredici kimi qiymətləndirirlər.
- Əlamətləri: Başqalarına qarşı dərin güvənsizlik, gizli niyyət şübhələri və əsassız qısqanclıqlar.
2. Şizoid Şəxsiyyət Pozğunluğu
Sosial əlaqələrdən qaçmaq və emosional soyuqluq ilə seçilir. Bu insanlar yaxın münasibətlər qurmağa maraq göstərmirlər.
- Əlamətləri: Yalnızlığa meyllilik, emosional ifadənin məhdudluğu və dostluq əlaqələrinin olmaması.
3. Şizotipal Şəxsiyyət Pozğunluğu
Sosial əlaqələrdə ciddi çətinliklər və qəribə inanclarla müşayiət olunur.
- Əlamətləri: Qəribə davranış və ifadə tərzi, magik inanclar və sosial təcrid.
B Qrupu: Duyğusal, Dramatik və İmpulsiv Davranışlar
Bu qrupdakı pozğunluqlar emosional qeyri-sabitlik, impulsivlik və münasibətlərdə kəskin dəyişkənliklərlə özünü göstərir.
| Pozğunluq Növü | Əsas Xüsusiyyəti |
|---|---|
| Narsistik | Özünü üstün görmə və empati çatışmazlığı |
| Borderline | Emosional dalğalanmalar və qeyri-sabitlik |
| Histrionik | Diqqət mərkəzində olmaq ehtiyacı və dramatiklik |
| Antisosial | Başqalarının hüquqlarını pozma və vicdan azlığı |
B Qrupu Pozğunluqlarının Detalları
- Narsistik Şəxsiyyət Pozğunluğu: Özünə həddindən artıq dəyər vermə və daim təqdir gözləmə halıdır.
- Borderline (Sərhəd) Şəxsiyyət Pozğunluğu: Öz kimliyini tapmaqda çətinlik, boşluq hissi və özünə zərər vermə meylləri ilə xarakterizə olunur.
- Histrionik Şəxsiyyət Pozğunluğu: Diqqət çəkmək üçün aşırı emosional reaksiyalar və manipulyativ davranışlar nümayiş etdirilir.
- Antisosial Şəxsiyyət Pozğunluğu: Qeyri-etik davranışlar, yalançılıq və məsuliyyətsizlik ön plandadır.
C Qrupu: Narahatlıq və Qorxuya Bağlı Davranışlar
Bu qrupdakı pozğunluqlar əsasən yüksək narahatlıq, qorxu və özünə inamsızlıqla əlaqəlidir.
1. Aşağı Özünə Güvən (Çəkingən) Şəxsiyyət Pozğunluğu
Fərdin özünü dəyərsiz hiss etməsi və cəmiyyət tərəfindən rədd edilmə qorxusu yaşamasıdır.
- Əlamətləri: Sosial vəziyyətlərdən qaçmaq və tənqidə qarşı həddindən artıq həssaslıq.
2. Asılı Şəxsiyyət Pozğunluğu
Başqalarına həddindən artıq bağlılıq və öz qərarlarını verməkdə çətinlik çəkmə halıdır.
- Əlamətləri: Tənhalıq qorxusu və başqalarının tələblərinə qeyd-şərtsiz uyğunlaşma.
3. Obsesif-Kompulsif Şəxsiyyət Pozğunluğu
Ciddi qaydalar, mükəmməllikçilik və nizam-intizam arzusu ilə xarakterizə olunur.
- Əlamətləri: Çevikliyin olmaması, işə həddindən artıq bağlılıq və detallara aludəçilik.
Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Müalicə Üsulları
Şəxsiyyət pozğunluqlarının müalicəsi adətən uzunmüddətli və fərdi yanaşma tələb edən bir prosesdir. Müalicədə əsasən iki istiqamətdən istifadə olunur:
Psixoterapiya Yanaşmaları
- Koqnitiv Davranış Terapiyası (KDT): Mənfi düşüncə və davranış modellərini dəyişdirərək sosial münasibətləri düzəltməyə yönəlir.
- Dialektik Davranış Terapiyası (DBT): Xüsusilə Borderline şəxsiyyət pozğunluğunda emosional tənzimləmə üçün effektivdir.
Dərman Müalicəsi
Dərmanlar birbaşa pozğunluğu aradan qaldırmasa da, müşayiət olunan anksiyete, depressiya və digər psixoloji simptomların idarə olunması üçün (antidepressantlar, antipsikotiklər) təyin edilə bilər.
Nəticə: Şəxsiyyət pozğunluqları mürəkkəb və davamlı problemlər olsa da, peşəkar dəstək və düzgün müalicə ilə fərdlərin daha balanslı bir həyat sürməsi mümkündür.
