Şəxsiyyət pozğunluqları

Şəxsiyyət pozğunluqları, insanların düşüncə, davranış və emosional reaksiya tərzlərində qeyri-adekvat, davamlı və rigid (sabit) dəyişikliklərin meydana gəldiyi psixoloji pozğunluqlardır. Bu pozğunluqlar, şəxsiyyətin və ya davranışın müəyyən bir şəkildə formalaşmış olmasına, sosial vəziyyətlərdə və şəxsi münasibətlərdə ciddi çətinliklərə yol açır. Şəxsiyyət pozğunluqları, həyat boyu davam edən, şəxsiyyətin çox əsaslı və dəyişməz xüsusiyyətlərindən biri olaraq qəbul edilir. Şəxsiyyət pozğunluqları, adətən şəxsin sosial əlaqələrini, iş və şəxsi həyatını mənfi təsir edir. Bu pozğunluqların müalicəsi çətin ola bilər, amma psixoterapiya və bəzi hallarda dərman müalicəsi ilə yaxşılaşdırıla bilər.

Süni intellekt ilə təkmiləşdirilmiş versiya

Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır

Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Təsnifatı

Şəxsiyyət pozğunluqları, fərdin düşüncə, emosiya və davranış modellərində ciddi çətinliklər yaradan mürəkkəb psixoloji vəziyyətlərdir. Bu pozğunluqlar, xarakterik xüsusiyyətlərinə görə ümumilikdə üç əsas qrupda (A, B və C qrupu) təsnif edilir. Hər bir qrup, fərdin sosial mühitlə və özü ilə olan münasibətlərini fərqli şəkildə formalaşdırır.

A Qrupu: Qeyri-adi və Qəribə Davranışlar

Bu qrupa daxil olan şəxsiyyət pozğunluqları, insanların sosial əlaqələrində qeyri-adi və qəribə davranışlar sərgiləməsinə səbəb olur. Bu qrupdakı fərdlər adətən sosial təcridə meyllidirlər.

Paranoid Şəxsiyyət Pozğunluğu

Şəxsiyyətin daim başqalarına qarşı şübhə və inamsızlıq nümayiş etdirməsi ilə xarakterizə olunur. Bu şəxslər ətrafındakıların niyyətlərini tez-tez zərərli və ya təhqiredici kimi qiymətləndirirlər.

Əlamətləri: Başqalarına qarşı dərin güvənsizlik, insanların ona qarşı gizli niyyətlər bəslədiyini düşünmək və əsassız şübhələr.

Şizoid Şəxsiyyət Pozğunluğu

Sosial əlaqələrdən qaçmaq və emosional soyuqluq bu pozğunluğun əsas əlamətidir. Bu şəxslər başqaları ilə yaxınlıq qurmaqda maraqsızdırlar.

Əlamətləri: Yalnız qalmağa meyllilik, dostluq münasibətlərinin olmaması və emosional bağlara qarşı laqeydlik.

Şizotipal Şəxsiyyət Pozğunluğu

Bu pozğunluqdan əziyyət çəkən şəxslər sosial mühitlərdə təcrid olunmuş davranışlar göstərir və ünsiyyət qurmaqda ciddi çətinlik çəkirlər.

Əlamətləri: Qəribə inanclar, qeyri-adi ifadə tərzi və sosial vəziyyətlərdə müşahidə olunan qəribəliklər.

B Qrupu: Duyğusal, Dramatik və İmpulsiv Davranışlar

B qrupu pozğunluqları olan şəxslərdə emosional qeyri-sabitlik, impulsivlik və münasibətlərdə kəskin dəyişkənliklər müşahidə olunur.

Narsistik Şəxsiyyət Pozğunluğu

Fərdin özünü həddindən artıq üstün görməsi və empati çatışmazlığı ilə xarakterizə olunur. Onlar daim başqalarından təqdir gözləyirlər.

Əlamətləri: Özünə yüksək dəyər vermə, başqalarının hisslərini nəzərə almamaq və yüksək gözləntilərin qarşılanmaması halında yaranan narazılıq.

Borderline (Sərhəd) Şəxsiyyət Pozğunluğu

Bu pozğunluq emosional dalğalanmalar və qeyri-sabit münasibətlərlə özünü büruzə verir. Şəxs həm özünə, həm də başqalarına qarşı ziddiyyətli hisslər bəsləyir.

Əlamətləri: Boşluq hissi, öz kimliyini tapmaqda çətinlik, impulsivlik və özünə zərər vermə cəhdləri.

Histrionik Şəxsiyyət Pozğunluğu

Diqqət çəkmək ehtiyacı və aşırı emosional reaksiyalar bu vəziyyətin mərkəzində dayanır. Bu şəxslər özlərini çox dramatik şəkildə təqdim edirlər.

Əlamətləri: Dəyişkən duyğusal vəziyyət, manipulyasiya meyli və diqqət mərkəzində olmaq üçün göstərilən səylər.

Antisosial Şəxsiyyət Pozğunluğu

Başqalarının hüquqlarını pozma və vicdan azlığı ilə xarakterizə olunan manipulyativ davranışlar toplusudur.

Əlamətləri: Yalançılıq, məsuliyyətsizlik, aqressiv davranışlar və empati qurma bacarığının olmaması.

C Qrupu: Narahatlıq və Qorxuya Bağlı Davranışlar

Bu qrupdakı pozğunluqlar əsasən yüksək narahatlıq və qorxu hissi ilə əlaqədardır.

Aşağı Özünə Güvən Şəxsiyyət Pozğunluğu

Şəxsin özünü dəyərsiz hiss etməsi və cəmiyyətdə iştirak etməkdən çəkinməsi ilə müşayiət olunur.

Əlamətləri: Sosial vəziyyətlərdən qaçmaq, rədd edilmə qorxusu və həddindən artıq özünə güvənsizlik.

Asılı Şəxsiyyət Pozğunluğu

Başqalarına qarşı həddindən artıq bağlılıq və qərarlarını başqalarına həvalə etmə meylidir.

Əlamətləri: Tək qalmaqdan qorxmaq, başqalarının tələblərinə qeyd-şartsız uyğunlaşmaq və asılılıq.

Obsesif-Kompulsif Şəxsiyyət Pozğunluğu

Ciddi qaydalar, mükəmməllik arzusu və həddindən artıq nizam-intizam ehtiyacı ilə xarakterizə olunur.

Əlamətləri: Çevik olmayan davranışlar, işə həddindən artıq bağlılıq və hər şeyin qüsursuz olması istəyi.

Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Müalicəsi

Şəxsiyyət pozğunluqlarının müalicəsi adətən uzunmüddətli psixoterapiya vasitəsilə həyata keçirilir. Müalicə metodları pozğunluğun növünə görə dəyişir:

Müalicə Metodu	Təsviri
Koqnitiv Davranış Terapiyası (KDT)	Mənfi düşüncə və davranışları dəyişdirmək üçün ən çox istifadə olunan üsuldur.
Dialektik Davranış Terapiyası (DBT)	Xüsusilə Borderline pozğunluğunda emosional tənzimləmə üçün effektivdir.
Dərman Müalicəsi	Anksiyete və depressiya kimi halları idarə etmək üçün antidepressant və ya antipsikotiklər istifadə olunur.

Şəxsiyyət pozğunluqları çətin müalicə edilən və uzunmüddətli proseslər olsa da, düzgün müalicə və dəstəklə fərdlər daha balanslı bir həyat sürə bilərlər.