Sosial Fasilitasiya

Sosial Fasilitasiya Nədir?

Sosial fasilitasiya, performansın başqalarının mövcudluğundan təhlükəsiz şəkildə təsirlənməsi anlayışıdır. Bu təsir müsbət və ya mənfi ola bilər və bu, insanın nə dərəcədə rahat və ya stress altında olduğunu müəyyənləşdirən müxtəlif faktorlarla əlaqəlidir. Sosial fasilitasiya, performansın həm yüksəlməsini, həm də azalmasını səbəb ola biləcək iki əsas prinsipi əsaslanır:

Təsirli Performansın Artması (Müsbət Sosial Fasilitasiya):

Əgər tapşırıq insan üçün tanış və ya sadə bir işdirsə, başqalarının mövcudluğu bu şəxsin performansını yaxşılaşdıra bilər. Yəni, başqalarının izləmesi, şəxsin daha çox motivasiyaya və həvəsə sahib olmasına səbəb olur, buna görə də performans yaxşılaşır.

Məsələn, idmançılar, məşq zamanı və ya yarışlarda başqalarının dəstəyi və müşahidəsi altında daha yaxşı nəticələr göstərə bilərlər.

Performansın Azalması (Mənfi Sosial Fasilitasiya):

Əgər tapşırıq yeni və ya çətin bir işdirsə, başqalarının mövcudluğu insanın həyəcanını artıraraq performansını azaldar. Bu vəziyyətin ən çox qarşılaşılan nümunəsi stress və gərginlikdir. İnsanlar gözlənilən müşahidə altında və ya başqalarının gözündə uğursuzluq qorxusuyla təzyiqə düşə bilər.

Məsələn, yeni bir iş və ya imtahan qarşısında sosial təzyiq altında olmaq bəzən performansın zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Sosial Fasilitasiyanın Tarixi və Araşdırmaları:

Sosial fasilitasiya, Norman Triplett adlı psixoloqun 1898-ci ildə etdiyi tədqiqatlarla ilk dəfə araşdırılmağa başlanmışdır. Triplett, velosiped sürücüləri və yarışçıların performansını müşahidə edərək başqalarının gözlənilən müşahidəsi altında daha sürətli və daha yaxşı nəticələr göstərdiklərini tapmışdır. Bu, sosial fasilitasiyanın ilkin nümunəsidir. O, müəyyən etmişdir ki, başqalarının mövcudluğu insanlar arasında motivasiya yaradır və buna görə performansı artırır.

Zajonc's Modeli (1965) sosial fasilitasiyanı daha da genişləndirdi və nəzəri olaraq yaxşılaşan performans və azalan performans arasındakı əlaqəni izah etdi. Zajonc, beynin sadə və mürəkkəb tapşırıqlara necə fərqli reaksiya verdiyini izah edərək bu fenomeni daha geniş bir çərçivədə anladı.

Sosial Fasilitasiyanın Faktorlara Görə Farklılaşması:

Tapşırığın Sadəliyi və Çətinliyi:

Sadə və tanış tapşırıqlar, başqalarının mövcudluğunda insanların performansını artırmağa meyllidir. Məsələn, tanınmış bir idmançının yarışda başqalarının izlədiyi bir vəziyyətdə performansı yaxşılaşır.

Lakin çətin və ya yeni tapşırıqlar, sosial fasilitasiya nəticəsində daha böyük təzyiqə səbəb ola bilər və nəticədə performansın azalmasına yol aça bilər. Məsələn, çətin bir təqdimat və ya imtahan zamanı sosial təzyiq performansı zəiflədir.

Şəxsi Təcrübə və Bacarıqlar:

Yüksək təcrübəyə malik insanlar, başqalarının müşahidəsi altında daha yaxşı performans göstərə bilər, çünki onlar artıq tapşırığı yaxşı bilirlər və təzyiqə qarşı daha dayanıqlıdırlar.

Təcrübəsiz və ya yeni başlayan insanlar isə sosial təzyiq altında daha çox həyəcanlanıb çaşqınlıq yaşayaraq performanslarını azalda bilər.

Qrup Böyüklüyü və Rəqabət:

Böyük qrupların mövcudluğu və ya rəqabətli mühitlər, sosial fasilitasiya üzərindəki təsiri artıraraq insanların performansını yaxşılaşdıra bilər. İctimai mühit və başqalarının gözləmələri, bir şəxsin özünə güvənini artırar.

Sosial dəstək və rəhbərliyin mövcudluğu, insanların sosial fasilitasiyadan müsbət təsir almasına kömək edə bilər.

Sosial Fasilitasiyanın İstifadə Sahələri:

İdman və Yarışlar:

İdmançıların performansı başqalarının mövcudluğu ilə artır. Rəqiblər və ya məşqçilər izlədikdə, idmançılar özlərini daha motivə edilmiş və yüksək performanslı hiss edirlər.

İş və Təhsil Sahələrində:

Sosial fasilitasiya, iş yeri və ya sinifdə də tətbiq oluna bilər. Müəyyən bir layihə və ya təqdimat zamanı komanda üzvləri və ya tələbələr başqalarının gözləmələri ilə motivasiya olurlar.

Lakin, gözləntilər çox yüksək olduqda, tələbələr və işçilər gərginlik və stress ilə qarşılaşa bilər, bu da performanslarını azaldar.

Sosial Mühitlərdə:

İnsanlar sosial təzyiq altında öz davranışlarını dəyişdirərək sosial uyğunluğa meyllənirlər. Partiyalar, görüşlər və gündəlik sosial mühitlərdə insanlar çox vaxt ətraf mühitin təsiri altında daha sosial və açıq fikirli davranırlar.

Son Söz:

Sosial fasilitasiya, insanların başqalarının gözləntisi və mövcudluğu altında necə davranışlarını dəyişdirmə prosesini izah edir. Bu, həm müsbət, həm də mənfi nəticələrə səbəb ola bilər və insanların performansını artırmaq və ya azaldmaq üçün müxtəlif faktorlardan asılıdır. Bu fenomenin idarə edilməsi, insanların özlərinə inamını artırmağa və ya təzyiq altında stressi azaldaraq, daha yaxşı nəticələr əldə etməyə kömək edə bilər.