Uşaqlarda yemək pozğunluqları
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Uşaqlarda Yemək Pozğunluqları və Onların Təsirləri
Uşaqlarda yemək pozğunluqları, həm fiziki sağlamlığa, həm də psixoloji rifaha ciddi təsir göstərən kompleks sağlamlıq problemləridir. Bu vəziyyətlər uşağın inkişaf dövründə qidalanma vərdişlərinin pozulması və bədən imici ilə bağlı yaranan narahatlıqlarla xarakterizə olunur. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə yanaşması uşağın gələcək sağlamlığı üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.
Uşaqlarda Yemək Pozğunluqlarının Əsas Növləri
Uşaqlarda müşahidə olunan yemək pozğunluqları fərqli formalarda təzahür edə bilər. Hər bir növün özünəməxsus davranış modelləri və fiziki nəticələri mövcuddur.
1. Anoreksiya Nervoza
Anoreksiya nervoza, uşaqlarda çox az yemək yemə və ciddi çəki itirmə ilə xarakterizə olunur. Bu vəziyyətdə olan uşaqlar bədənlərini olduğundan daha kilolu görürlər və daima arıqlamaq arzusu içində olurlar. Onlar özlərinə sərt pəhrizlər qoyur, yemək yeməkdən qaçır və bəzən həddindən artıq fiziki fəaliyyətlə məşğul olurlar.
Simptomlar:
- Çox az yemək və ya yeməkdən tamamilə imtina etmək.
- Bədənin zəifləməsinə baxmayaraq, özünü kilolu hiss etmək.
- Sürətli çəki itkisi.
- Qəbizlik, başgicəllənmə, yorğunluq və dərinin quruluğu kimi fiziki əlamətlər.
2. Bulimiya Nervoza
Bulimiya nervoza, qısa müddətdə həddindən artıq qida qəbulu (yemək epizodları) və sonradan bu yeməyi bədəndən çıxarmaq üçün müxtəlif üsullara müraciət etmə ilə xarakterizə olunur. Uşaqlar yemək yeyərkən nəzarəti itirdiklərini hiss edirlər, lakin daha sonra bunu kompensasiya etməyə çalışırlar.
Simptomlar:
- Qısa müddətdə çoxlu miqdarda yemək yemə epizodları.
- Qusma, laksatiflərdən istifadə və ya həddindən artıq idman kimi kompensator davranışlar.
- Bədən çəkisi ilə bağlı daimi narahatlıq.
- Tez-tez qusma səbəbiylə dişlərin zədələnməsi və ya boğazın iltihablanması.
3. Tıxanma Yemək Pozğunluğu (Binge Eating Disorder)
Bu pozğunluq zamanı uşaqlar çox miqdarda yemək qəbul edir və bu prosesi dayandıra bilmirlər. Bulimiyadan fərqli olaraq, burada qusma və ya digər kompensator davranışlar müşahidə olunmur. Bu vəziyyət uşağın həddindən artıq çəki artımına və ciddi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər.
Simptomlar:
- Qısa müddətdə çoxlu yemək yemək və dayandıra bilməmək.
- Yemək yeyərkən kontrolun itirilməsi hissi.
- Çəkidə sürətli artım və piylənmə.
- Yeməkdən sonra özünə qarşı nifrət və ya günahkarlıq hissi.
4. Pika
Pika, uşağın qida olmayan maddələri (torpaq, kağız, sabun, boya, saç və s.) yeməsi ilə xarakterizə olunan bir pozğunluqdur. Adətən psixoloji problemlərlə əlaqələndirilir və mədə-bağırsaq zədələri və ya zəhərlənmə kimi ciddi risklər yaradır.
Simptomlar:
- Yemək məqsədi daşımayan maddələrin davamlı olaraq yeyilməsi.
- Uşağın bu davranışın zərərli olduğunu anlamaması.
- Qəbizlik, qarın ağrısı və ya zəhərlənmə riski.
5. ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder)
Bu pozğunluq uşaqlarda yemək qəbulu ilə bağlı narahatlıqlar və ya müəyyən qidaların dadı, qoxusu və teksturasına qarşı həssaslıqla xarakterizə olunur. Nəticədə uşaqlar müxtəlif qidaları yeməkdən imtina edirlər, bu da ciddi çəki itkisinə və ya qidalanma çatışmazlıqlarına səbəb olur.
Simptomlar:
- Bəzi qidalara qarşı həddindən artıq həssaslıq və ya nifrət.
- Müxtəlif qidaları yeməkdən imtina etmək.
- Çəki itkisi və ya qidalanma çatışmazlığı.
Yemək Pozğunluqlarının Yaranma Səbəbləri
Yemək pozğunluqlarının dəqiq səbəbi tam aydın olmasa da, bir neçə faktorun birləşməsi bu vəziyyəti tətikləyə bilər:
| Faktor Kateqoriyası | Təsviri |
|---|---|
| Genetik və Bioloji | Ailədə oxşar problemlərin olması və beyindəki kimyəvi balanssızlıqlar. |
| Psixoloji | Aşağı özünəinam, mükəmməlliyyətçilik, depressiya və ya travmatik hadisələr. |
| Sosial və Mədəni | Medianın yaratdığı gözəllik standartları və bədən forması ilə bağlı təzyiqlər. |
| Ailə Dinamikası | Qida ilə bağlı sərt qaydalar, ailə daxili münaqişələr və emosional dəstək çatışmazlığı. |
Uşaqlarda Yemək Pozğunluqlarının Əlamətləri
Valideynlər aşağıdakı fiziki və davranışsal əlamətlərə qarşı diqqətli olmalıdırlar:
- Çəki dəyişiklikləri: Əhəmiyyətli çəki itkisi və ya artımı.
- Qidalanma vərdişləri: Müəyyən qida qruplarından imtina və ya həddindən artıq az yemək.
- Yemək narahatlığı: Yeməkdən qaçmaq və ya yeməklə bağlı qəribə davranışlar nümayiş etdirmək.
- Bədən imici: Özünü kilolu hiss etmək və bədən forması ilə bağlı daimi narahatlıq.
- Gizli davranışlar: Yeməkləri gizlətmək, atmaq və ya yeməkdən sonra qusmağa çalışmaq.
- Əhval dəyişikliyi: Depressiya, narahatlıq və ya kəskin əhval dəyişiklikləri.
Müalicə Üsulları və Peşəkar Yanaşma
Yemək pozğunluqları ciddi psixi sağlamlıq problemi olduğu üçün müalicə prosesi mütəxəssislər tərəfindən idarə olunmalıdır:
- Psixoterapiya: Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) mənfi düşüncələri dəyişmək üçün effektivdir. Ailə əsaslı terapiya (FBT) isə uşağın sağalmasında ailənin rolunu ön plana çıxarır.
- Dərman Müalicəsi: Depressiya və ya narahatlıq müşahidə olunduqda həkim tərəfindən antidepresantlar təyin edilə bilər.
- Qidalanma Məsləhətçiliyi: Diyetoloqlar vasitəsilə uşağın itirilmiş qidalanma balansını bərpa edən xüsusi planlar hazırlanır.
- Sosial Dəstək: Ailə, məktəb və dəstək qruplarının emosional yardımı müalicənin uğurunu artırır.
Nəticə
Uşaqlarda yemək pozğunluqları inkişafa mənfi təsir göstərən ciddi bir vəziyyət olsa da, erkən diaqnoz və kompleks müalicə ilə idarə oluna bilər. Valideynlərin və tibb mütəxəssislərinin əməkdaşlığı, uşağın həm fiziki, həm də psixoloji sağlamlığının bərpası üçün həlledici faktordur.
