Vəba
Səbəblər
Vəbanın əsas səbəbi Yersinia pestis bakteriyasıdır. Bu bakteriya adətən birələr vasitəsilə gəmiricilərdən insanlara keçir. İnsanlar arasında isə aşağıdakı yollarla yayılır:
Birə dişləməsi: İnfeksiyalı birələrin insanları dişləməsi ilə.
Gəmirici dişləməsi: İnfeksiyalı gəmiricilərin insanları dişləməsi.
Kontaminasiya olmuş cisimlər: İnfeksiyalı gəmiricilərlə təmasda olmuş cisimlərlə təmas.
İnsandan insana yayılma: Pnevmonik vəba zamanı yoluxmuş şəxsin öskürməsi və ya asqırması ilə yayılan damlacıq yolu ilə.
Formlar və Simptomlar
Vəbanın üç əsas forması və onların simptomları aşağıda verilmişdir:
Bubonik vəba:
Simptomlar:
Ani yüksək hərarət və titrəmə
Baş ağrısı və əzələ ağrıları
Yorğunluq və halsızlıq
Buboların yaranması (qasıq, qoltuq altı və ya boyun limfa düyünlərində şişkinlik və ağrı)
Yoluxma yolu: Birə dişləməsi və ya yoluxmuş heyvanların təması.
İnkubasiya dövrü: 2-6 gün.
Septikemik vəba:
Simptomlar:
Ani yüksək hərarət və titrəmə
İfrazat orqanlarında qanaxmalar (burun, ağız, rektum)
Mədə-bağırsaq problemləri (qusma, ishal)
Qan laxtalanması problemləri (DIC)
Şok və çoxlu orqan çatışmazlığı
Yoluxma yolu: Bubonik vəbanın müalicə edilməməsi və ya birbaşa qan yoluxması.
İnkubasiya dövrü: 2-7 gün.
Pnevmonik vəba:
Simptomlar:
Ani yüksək hərarət və titrəmə
Baş ağrısı
Yorğunluq
Öskürək və qanlı bəlğəm
Nəfəs darlığı və sinə ağrısı
Yoluxma yolu: Yoluxmuş şəxsin öskürməsi və ya asqırması ilə damlacıq yolu ilə.
İnkubasiya dövrü: 1-4 gün.
Diaqnoz
Vəbanın diaqnozu klinik simptomlara və laboratoriya testlərinə əsaslanır:
Fiziki müayinə: Bubonik vəbada bubo bölgələrinin müayinəsi.
Laboratoriya testləri:
Qan testləri: Bakteriyanın qanda aşkarlanması.
Bubo aspiratı: Limfa düyünündən nümunə götürülərək incələnməsi.
Bəlğəm testi: Pnevmonik vəba şübhəsi olanlarda bəlğəmdən nümunə alınması.
Görüntüləmə: X-ray və ya CT skan ilə ağciyərlərin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi (pnevmonik vəbada).
Müalicə
Vəbanın müalicəsi təcili və intensivdir. Əsas müalicə üsulları:
Antibiotiklər: Streptomisin, gentamisin, doksisiklin və ya siprofloksasin kimi antibiotiklər istifadə olunur. Müalicə erkən başlanarsa, sağalma şansı yüksəkdir.
Dəstək müalicəsi: Maye və elektrolitlərin bərpası, oksigen terapiyası və qan təzyiqinin dəstəklənməsi.
Evdə Baxım və Nəzarət
Yaxşı gigiyena: Əlləri tez-tez yumaq və şəxsi gigiyena qaydalarına riayət etmək.
Gəmirici və birə nəzarəti: Gəmirici və birə problemlərinin qarşısını almaq üçün tədbirlər görmək.
Xəstəliyin erkən aşkarlanması: Hərarət, şişkinlik və digər simptomlar yaranarsa dərhal tibbi yardım almaq.
Qoruyucu geyimlər: Yoluxmuş şəxslərlə təmasda olan sağlamlıq işçiləri və digər şəxslər üçün qoruyucu geyimlər istifadə etmək.
Fəsadlar
Şok: Xüsusilə septikemik vəba nəticəsində.
Nefrit: Böyrəklərin iltihabı.
Meningit: Beyin və onurğa beyni qişalarının iltihabı.
Davamlı sağlamlıq problemləri: Müalicə gecikdirilərsə və ya ağırlaşmalar meydana gəlsə.
Qorunma
Peyvənd: Yüksək risk qrupları üçün peyvənd mövcuddur.
Gəmiricilərlə təmasdan çəkinmək: Gəmiricilərin olduğu yerlərdə ehtiyatlı olmaq.
Birə nəzarəti: Ev və heyvanların birələrdən qorunmasını təmin etmək.
Erkən müalicə: Vəba şübhəsi varsa dərhal tibbi yardım almaq.
Vəba çox ciddi və təcili tibbi müdaxilə tələb edən bir xəstəlikdir. Erkən diaqnoz və müalicə həyati əhəmiyyət daşıyır. Əgər vəba simptomları yaşayırsınızsa və ya bu xəstəliyə məruz qalma riskiniz varsa, dərhal tibbi yardım alın.