Zəlzələdən Sonra Post-Travmatik Stress Bozukluğu (PTSB) nədir?
🧠 Zəlzələdən sonra PTSB necə formalaşır?
Zəlzələ gözlənilməz, qorxulu və nəzarətsiz bir təcrübədir. Beyin bu təcrübəni “təhlükə bitdi” kimi deyil, “təhlükə hələ də var” kimi yadda saxladıqda, travma sonrası stress bozukluğu inkişaf edə bilər.
📌 Əlamətləri nələrdir?
PTSB simptomları 4 əsas qrupa ayrılır:
1️⃣ Yenidən yaşama (re-experiencing)
Kabuslarda və xatirələrdə zəlzələni təkrar-təkrar yaşamaq
Ani qorxu dalğaları, titrəmə, ürək döyüntüləri
Uşaqsa — zəlzələ oyunları və ya rəsmləri ilə “təkrar oynamaq”
2️⃣ Qaçınma (avoidance)
Zəlzələ ilə bağlı yerlərdən, xəbərlərdən, söhbətlərdən uzaq durmaq
İnsanlarla görüşmək istəməmək
Evə girməkdən və ya yatmaqdan qorxmaq
3️⃣ Mənfi emosional və zehni dəyişikliklər
Günahkarlıq və özünü suçlama (“evdə olmasaydım belə olmazdı”)
Duyğusuzluq, laqeydlik, boşluq hissi
Sevinə bilməmək, gələcək üçün ümidsizlik
4️⃣ Həddindən artıq xəbərdarlıq və qorxu (hiper-arousal)
Ən kiçik səsdən diksinmək
Yuxusuzluq, tez qəzəblənmək
Daim “təhlükə olacaqmış” kimi yaşamaq
⏳ PTSB nə zaman baş verir?
Simptomlar zəlzələdən dərhal sonra başlayıb bir neçə ay davam edə bilər
Əgər 1 aydan uzun çəkir və funksiyanı pozursa, klinik diaqnoz qoyula bilər
Bəzən illərlə gizli qalıb, sonradan yeni bir sarsıntı ilə aktivləşə bilər
👶🏻 Uşaqlarda travma sonrası stress necə özünü göstərir?
Ağlama, yataq islatma, anaya yapışmaq
Danışma və ya bacarıqlarda geriləmə
Aqressiya və qorxulu oyunlar
Məktəbə getmək istəməmək, baş və qarın ağrısı kimi fiziki şikayətlər
🛠️ Zəlzələdən sonra PTSB üçün müalicə və dəstək yolları
✅ 1. Psixoterapiya (travma yönümlü CBT)
Travmatik hadisənin beyindəki “təhlükə” təsvirini yenidən işləməyə kömək edir
Fikirlərin və emosiyaların təhlükəsiz şəkildə araşdırılması
Təsirlilik sübut olunmuş metod: EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing)
✅ 2. Dərman dəstəyi (həkim nəzarətində)
Antidepresanlar (sertralin, paroksetin və s.)
Yuxu pozuntusu və təşviş üçün qısamüddətli dəstək dərmanları
✅ 3. Psixososial dəstək və təhlükəsizlik hissi
Sığınacaq, yemək, qayğı və sabitlik — əsas ehtiyaclar qarşılanmalıdır
Təhlükə ötüb keçdiyi emosional şəkildə beynə ötürülməlidir
Sosial dəstək, yaxın insanlarla paylaşım, qrup dəstəyi
✅ 4. Uşaqlara xüsusi yanaşma
Oyundan, rəsmdən, nağıl terapiyasından istifadə
Uşağın suallarına yaşına uyğun və sadə dillə cavab vermək
“Artıq təhlükə yoxdur, biz burdayıq” mesajını bədən dili ilə vermək
⚠️ Nə zaman mütləq yardım alınmalıdır?
Travma 1 aydan çox davam edirsə
Özünü və ya başqasını zərər vermə düşüncələri varsa
Uşaq və ya böyükdə qapalı qalmaq, dilsizləşmək, davamlı qorxu varsa
➡️ Peşəkar psixoloji dəstək vacibdir
✅ Nəticə
Zəlzələ yalnız binaları deyil, insanın iç dünyasını da silkələyə bilər. Amma PTSB — müalicə edilə bilən bir haldır. Duyğularınızı dəyərləndirmək, yardım almaq və zamanla sağalmaq mümkündür.