Ağız və boğaz xərçəngi
Ağız və boğaz xərçənglərinin əsas tipləri:
Ağız xərçəngi:
Dilin xərçəngi: Dilin səthində yaranan şişlər.
Damaq xərçəngi: Ağızın yuxarı səthində (damaq) şişlərin inkişaf etməsi.
Diş əti və ağız içi xərçəngləri: Diş ətində və yanaq içi toxumalarında şişlərin meydana gəlməsi.
Dodaq xərçəngi: Dodaq üzərində bədxassəli hüceyrələrin yaranması.
Boğaz xərçəngi:
Orofarenks xərçəngi: Ağızın arxa divarı, badamcıqlar və yumşaq damaq bölgəsini əhatə edən xərçəng.
Hipofarenks xərçəngi: Boğazın aşağı hissəsində yaranan xərçəng.
Laringeal xərçəng: Səs telləri və qırtlağın ətrafında yaranan xərçəng növü.
Nazofarenks xərçəngi: Burun və boğazın yuxarı hissəsində (nazofarenks) yaranan şişlər.
Risk faktorları:
Ağız və boğaz xərçəngləri üçün müəyyən risk faktorları mövcuddur. Bu faktorlar xəstəliyin yaranma ehtimalını artıra bilər:
Siqaret çəkmə və tütün istifadəsi: Siqaret, siqar, qəlyan, çeynənən tütün və ya digər tütün məhsulları ağız və boğaz xərçənginin ən güclü risk faktorlarıdır.
Alkoqol istifadəsi: Xüsusilə ağır alkoqol istehlakı boğaz və ağız xərçəngi riskini artırır. Tütün və alkoqol birləşdikdə risk daha da yüksəlir.
İnsan papilloma virusu (HPV): HPV-infeksiyası, xüsusilə boğaz xərçənglərinin bəzi növlərində (xüsusən orofarenks xərçəngi) mühüm rol oynayır. HPV-16 virusu bu növ xərçənglə sıx əlaqəlidir.
Günəş şüalarına uzunmüddətli məruz qalma: Xüsusilə dodaq xərçəngi üçün risk faktorudur. Günəş şüaları dəri xərçənglərinə olduğu kimi dodaq xərçənginə də səbəb ola bilər.
Zəif ağız gigiyenası: Diş və ağız problemləri, pis diş gigiyenası ağız boşluğu xəstəlikləri ilə birlikdə xərçəng riskini artıra bilər.
Ailəvi anamnez və genetik meyllilik: Ailədə ağız və boğaz xərçəngi keçmişi olan şəxslər daha yüksək risk altında ola bilər.
Simptomlar:
Ağız və boğaz xərçəngləri erkən mərhələdə bəzən simptomsuz olur, lakin aşağıdakı simptomlar ortaya çıxa bilər:
Ağızda və ya boğazda uzun müddət sağalmayan yaralar: Ən çox rast gəlinən simptom ağızda və ya boğazda qırmızı və ya ağ ləkələrin yaranması və ya sağalmayan yaralardır.
Dilin, yanaqların və ya diş ətlərinin şişməsi və qızartısı: Ağız içində şişlərin əmələ gəlməsi və toxumalarda dəyişikliklər müşahidə oluna bilər.
Udma çətinliyi və ağrı: Xüsusilə boğaz xərçənglərində udqunarkən ağrı və çətinlik yaranır.
Səsin dəyişməsi və ya səsin xırıltılı olması: Səs tellərinə yaxın bölgədə yaranan şişlər səsdə dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
Qulaqda ağrı və ya eşitmə problemləri: Bəzi boğaz xərçəngləri qulaqda ağrıya səbəb ola bilər, xüsusilə nazofarenks xərçəngi zamanı.
Ağızdan pis qoxu: Xüsusilə infeksiyalı və ya böyük kütlələr zamanı ağızda pis qoxu yaranması mümkündür.
Kilo itkisi: Xərçəng irəlilədikcə iştahın azalması və kilo itkisi baş verə bilər.
Boyundakı limfa düyünlərinin şişməsi: Xərçəngin yayılması nəticəsində boyundakı limfa düyünləri böyüyə bilər.
Diaqnostika:
Ağız və boğaz xərçənglərinin erkən mərhələdə diaqnoz qoyulması üçün həkimlər bir neçə üsuldan istifadə edirlər:
Fiziki müayinə:
Həkim ağız boşluğunu, boğazı, dodaqları və boyundakı limfa düyünlərini yoxlayaraq hər hansı şiş, yara və ya dəyişiklik olub-olmadığını müayinə edir.
Biopsiya:
Ağız və boğazın zədələnmiş bölgəsindən nümunə götürülərək laboratoriyada mikroskop altında tədqiq edilir. Bu, xərçəng hüceyrələrinin mövcud olub-olmadığını müəyyən etmək üçün əsas üsuldur.
Endoskopiya:
Boğaz və tənəffüs yollarını daha dəqiq müayinə etmək üçün endoskop (içərisində işıq və kamera olan nazik boru) vasitəsilə boğazın və ya qırtlağın içi görüntülənir.
Qan testləri:
HPV ilə əlaqəli boğaz xərçəngləri üçün bəzi qan testləri istifadə edilə bilər.
Görüntüləmə testləri:
Rentgen, Kompüter tomoqrafiyası (KT), Maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT) və Pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET) kimi görüntüləmə testləri xərçəngin yayılma dərəcəsini, ölçüsünü və digər orqanlara təsirini müəyyən etmək üçün istifadə edilir.
Müalicə:
Ağız və boğaz xərçənglərinin müalicəsi xərçəngin mərhələsinə, yerinə və yayılma dərəcəsinə görə dəyişir. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:
Cərrahi müdaxilə:
Erkən mərhələdə olan xərçənglərdə cərrahi yolla şişin çıxarılması əsas müalicə üsuludur. Bəzən boyundakı limfa düyünləri də çıxarıla bilər (boyun diseksiyası), çünki xərçəng bu bölgəyə yayıla bilər.
Şüa terapiyası:
Xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün yüksək enerjili radiasiya istifadə edilir. Xüsusilə erkən mərhələdə olan və ya cərrahi müdaxilədən sonra qalan hüceyrələri məhv etmək üçün tətbiq olunur.
Kimyaterapiya:
Xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini dayandırmaq və ya öldürmək üçün kimyəvi dərmanlar tətbiq edilir. Kimyaterapiya bəzən şüa terapiyası ilə birlikdə istifadə olunur.
Hədəflənmiş terapiya:
Xərçəng hüceyrələrindəki spesifik zülalları hədəfləyən dərmanlarla müalicə aparılır. Bu, kimyaterapiyaya nisbətən daha az yan təsirlərə malik ola bilər.
İmmunoterapiya:
Xəstənin immun sistemini gücləndirərək xərçəng hüceyrələrinə qarşı mübarizə aparmasına kömək edən dərmanlar istifadə edilir.
Proqnoz:
Ağız və boğaz xərçənglərinin proqnozu xəstəliyin erkən və ya gec mərhələdə olmasından asılıdır:
Erkən mərhələdə diaqnoz edilən xərçənglərin müalicəsi daha asandır və sağ qalma ehtimalı daha yüksəkdir.
Gec mərhələdə diaqnoz qoyulmuş xərçənglər metastaz vermiş ola bilər və daha mürəkkəb müalicə tələb edir. Bu, sağ qalma şansını azalda bilər.
Ağız və boğaz xərçənginin erkən mərhələdə diaqnoz edilməsi müalicənin daha effektiv olmasına imkan verir. Siqareti tərgitmək, alkoqol istehlakını məhdudlaşdırmaq və ağız gigiyenasına diqqət yetirmək bu xərçəng növlərinin qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.