Anadangəlmə omba dislokasiyaları
Omba dislokasiyasının növləri:
Omba dislokasiyası fərqli formalarda baş verə bilər:
1. Stabil omba dislokasiyası:
Uşaq doğulduqda omba oynağı normal yerindədir, lakin zamanla oynaq boşalır və omba başı yavaş-yavaş yuvasından çıxmağa başlayır. Bu vəziyyət qeyri-sabit, lakin tam dislokasiya olmadan davam edir.
2. Tam dislokasiya:
Bu vəziyyətdə omba başı tamamilə oynağın yuvasından çıxır və normal yerində deyil. Yəni omba başı omba sümüyünün acetabulum adlanan oynaq yuvasına tam yerləşmir.
3. Displazi:
Displazi zamanı omba oynağı tam dislokasiya olmur, lakin omba yuvası çox dayazdır və omba başı tam olaraq yerinə oturmur. Bu vəziyyət zamanla dislokasiya riskini artırır.
Omba dislokasiyasının səbəbləri:
Anadangəlmə omba dislokasiyası (DDH) multifaktorial bir xəstəlikdir və onun yaranmasına bir çox səbəblər təsir edə bilər. Aşağıdakı faktorlar DDH riskini artırır:
1. Genetik meyllik:
Ailədə omba dislokasiyası olan şəxslərdə bu vəziyyətin inkişaf etmə ehtimalı daha yüksəkdir. Xüsusilə ilk dərəcəli qohumlarda (məsələn, valideynlərdə və ya bacılarda) bu problem varsa, risk artır.
2. Doğum mövqeyi:
Körpənin çanaq gəlişi (ayaqları qabaqda doğulması) vəziyyətində olması DDH riskini artırır. Çanaq gəlişi olan körpələrdə omba oynağına qeyri-normal təzyiq düşdüyü üçün dislokasiya riski daha çoxdur.
3. Cinsiyyət:
Qızlarda omba dislokasiyası riski oğlan uşaqlarına nisbətən daha yüksəkdir. Bu, estrogen hormonunun omba bağlarına təsiri ilə əlaqəli ola bilər.
4. Yenidoğulmuşun ölçüsü:
Çox böyük olan körpələrdə (makrozomiya) və ya çox az amnion mayesi ilə doğulan (oligohidramnios) körpələrdə DDH riski daha yüksəkdir, çünki uşaq ana bətnində dar sahədə inkişaf etdiyindən oynaqlar üzərində təzyiq çox olur.
5. Sıx qundaqla sarılma:
Körpələrin sıx şəkildə ayaqları bükülmədən qundaqla bərk sarılması da omba dislokasiyası riskini artırır. Ayaqların rahat şəkildə hərəkət etməsinə imkan verən qundaq üsulu isə riski azalda bilər.
6. İlk doğuş:
İlk doğulan körpələrdə ana bətnində məkanın daha az olması səbəbindən omba dislokasiyası riski daha yüksəkdir.
Omba dislokasiyasının simptomları:
Omba dislokasiyasının simptomları ilk aylarda çox fərqli və ya nəzərə çarpan olmaya bilər. Lakin zaman keçdikcə aşağıdakı simptomlar müşahidə oluna bilər:
Ayaqların asimmetriyası:
Körpənin ayaqları qeyri-bərabər uzunluqda görünə bilər və ya bir ayaq digərindən qısa ola bilər.
Qoltuqaltı və bud büküşlərində asimmetriya:
Körpənin ombasında və ya bud nahiyəsində dəri qatlarının asimmetriyası (bir tərəfdə daha çox dəri qatları) müşahidə oluna bilər.
Ayaqların hərəkət məhdudiyyəti:
Körpənin ayaqlarını hər iki tərəfə tam açmaqda çətinlik ola bilər. Ayaqları bükərkən bir tərəfin hərəkət etməməsi və ya daha az hərəkət etməsi diqqət çəkə bilər.
Ayaqların qeyri-bərabər vəziyyətdə olması:
Körpənin ayaqları dizdən büküldükdə bir diz digərindən daha yuxarıda ola bilər.
Yerişdə problem:
Anadangəlmə omba dislokasiyası müalicə edilmədikdə və uşaq böyüdükcə, topallama və ya ayaqların qeyri-bərabər istifadəsi ortaya çıxa bilər.
Omba dislokasiyasının diaqnozu:
Anadangəlmə omba dislokasiyasının erkən diaqnozu çox vacibdir. Erkən diaqnoz müalicənin daha uğurlu olmasını təmin edir və uzunmüddətli fəsadların qarşısını alır. Diaqnoz üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
1. Fiziki müayinə:
Yenidoğulmuşun və körpənin omba oynağı həkim tərəfindən müayinə edilə bilər. Ortolani testi və Barlow testi adlanan xüsusi testlər omba dislokasiyasını aşkar etmək üçün istifadə olunur. Bu testlər zamanı həkim körpənin ombalarını hərəkət etdirərək çıxma və ya qeyri-sabitlik olub olmadığını yoxlayır.
2. Ultrasəs müayinəsi:
Körpələrdə omba oynağının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün ilk 6 ayda ultrasəs müayinəsi istifadə edilir. Bu, omba dislokasiyasını erkən mərhələdə aşkarlamaq üçün effektiv bir üsuldur, çünki bu yaşda sümüklər tam inkişaf etməmiş olur və ultrasəs sümükləri ətraflı müayinə etməyə imkan verir.
3. Rentgen müayinəsi:
Daha böyük uşaqlarda (6 aydan yuxarı) rentgen müayinəsi omba oynağının vəziyyətini və dislokasiya dərəcəsini qiymətləndirmək üçün istifadə oluna bilər.
Omba dislokasiyasının müalicəsi:
Erkən diaqnoz qoyulan hallarda omba dislokasiyası effektiv şəkildə müalicə edilə bilər və uşaq tam funksional bir həyat yaşaya bilər. Müalicə üsulları uşağın yaşına və dislokasiyanın dərəcəsinə bağlı olaraq dəyişə bilər.
1. Pavlik bandajı:
Yenidoğulmuş və körpələrdə ən çox istifadə edilən müalicə üsuludur. Pavlik bandajı, körpənin ayaqlarını bükülü və açıq vəziyyətdə saxlayır ki, bu da omba başının təbii olaraq yuvasına oturmasına kömək edir. Bu bandaj adətən bir neçə həftə və ya ay istifadə edilir və mütəmadi olaraq həkim tərəfindən nəzarət edilir.
2. Əlvanlanma və immobilizasiya:
Pavlik bandajı ilə müalicə mümkün olmadıqda və ya uğursuz olduqda, körpənin ombası manuel olaraq yerinə oturdularaq immobilizasiya (əlvanlanma) ilə sabitləşdirilə bilər. Bu proses omba başını yerində saxlamaq üçün istifadə olunur.
3. Cərrahi müdaxilə:
Daha ciddi hallarda və ya digər müalicə üsulları uğursuz olduqda, cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər. Açıq redaksiya adlanan əməliyyat zamanı həkim omba başını cərrahi yolla yerinə oturdur və düzgün anatomik vəziyyəti təmin edir.
4. Fizioterapiya:
Müalicə sonrası uşaqda hərəkətliliyi artırmaq və əzələ gücünü artırmaq üçün fizioterapiya proqramı tətbiq edilə bilər. Bu, ombanın düzgün işləməsini və uşağın hərəkət qabiliyyətinin inkişafını təmin etmək üçün vacibdir.
Nəticə:
Anadangəlmə omba dislokasiyası, erkən mərhələdə diaqnoz qoyulduqda və müalicə edildikdə uşağın tam normal inkişaf etməsi mümkündür. Vaxtında müalicə edilmədikdə isə omba dislokasiyası uzunmüddətli hərəkət problemlərinə, yeriş pozğunluğuna və hətta artrit kimi ciddi problemlərə yol aça bilər. Körpələrdə omba dislokasiyası ilə bağlı hər hansı bir şübhə olduqda həkimə müraciət etmək vacibdir, çünki erkən müalicə uşağın gələcək həyat keyfiyyətinə böyük təsir göstərə bilər.