Ani yaddaş itkisi və ekstremitələrdə uyuşma
Ani yaddaş itkisi:
Ani yaddaş itkisi, insanın qısa müddət ərzində xatirələri və ya son hadisələri xatırlaya bilməməsi ilə xarakterizə olunur. Bu vəziyyət tibbi cəhətdən amneziya olaraq adlandırılır və birdən-birə ortaya çıxan yaddaş problemləri ciddi nevroloji xəstəliklərə işarə edə bilər. Ani yaddaş itkisi ilə birlikdə ekstremitələrdə uyuşma meydana gəldikdə, bu, nevroloji problemlərin daha geniş olduğunu göstərə bilər.
Ekstremitələrdə uyuşma:
Uyuşma (paresteziya) sinir sisteminin müxtəlif hissələrinin, o cümlədən beyin, onurğa beyni və ya periferik sinirlərin zədələnməsi nəticəsində meydana gəlir. Uyuşma tez-tez sinir sisteminin xəbərdarlığı olaraq ortaya çıxır və bədənin bir hissəsində hissiyyatın azalması və ya tamamilə itməsi ilə müşayiət olunur.
Ani yaddaş itkisi və ekstremitələrdə uyuşmanın səbəbləri:
Bu simptomların birlikdə baş verməsinə səbəb ola biləcək bir neçə fərqli tibbi vəziyyət mövcuddur:
1. Beyin insultu (iflic):
Beyin insultu (insult) zamanı beyin hüceyrələri oksigen çatışmazlığı səbəbindən zədələnir. Ani yaddaş itkisi və bədənin bir tərəfində (ekstremitələrdə) uyuşma insultun əsas əlamətlərindən biri ola bilər. Digər simptomlar arasında üzün bir tərəfində zəiflik, danışma çətinliyi və tarazlıq problemləri ola bilər. Bu vəziyyət təcili tibbi yardım tələb edir.
2. Transient Qlobal Amneziya (TGA):
TGA, qısa müddət ərzində ani yaddaş itkisi ilə xarakterizə olunan müvəqqəti bir vəziyyətdir. Xəstələr ətraf mühiti xatırlaya bilərlər, lakin son hadisələri və ya yeni məlumatları yadda saxlaya bilmirlər. Bu vəziyyət çox vaxt bir neçə saat ərzində keçici olur və bəzən ekstremitələrdə uyuşma və ya zəiflik müşahidə oluna bilər. TGA-nın dəqiq səbəbi bilinmir, lakin stress, migren və ya yüngül travmalarla əlaqələndirilə bilər.
3. Multipl Skleroz (MS):
MS, mərkəzi sinir sistemindəki sinir hüceyrələrinin miyelin örtüyünün zədələnməsi ilə nəticələnir. MS xəstələrində qısa müddətli yaddaş problemi və ekstremitələrdə uyuşma kimi simptomlar meydana çıxa bilər. MS-in simptomları müxtəlifdir və sinir yollarının təsirlənmə səviyyəsindən asılı olaraq dəyişir.
4. Migren:
Migrenin bəzi növləri ani yaddaş itkisi və ekstremitələrdə uyuşma ilə müşayiət oluna bilər. Xüsusilə migren aura zamanı bu əlamətlər meydana çıxa bilər. Migrenli xəstələrdə yaddaş problemləri, baş ağrıları və bədəndə müxtəlif hissiyyat pozğunluqları (məsələn, əllərdə və ya ayaqlarda karıncalanma) müşahidə oluna bilər.
5. Hipoglisemiya:
Qan şəkərinin qəfil düşməsi (hipoglisemiya), xüsusən də şəkərli diabetli insanlarda ani yaddaş itkisi və ekstremitələrdə uyuşma ilə nəticələnə bilər. Hipoglisemiya zamanı beyin yetərincə enerji ala bilmir, bu da başgicəllənmə, qarışıqlıq, zəiflik və bədənin müxtəlif hissələrində uyuşma ilə müşayiət oluna bilər.
6. Beyin şişləri:
Beyin şişləri sinir yollarına təzyiq göstərərək yaddaş problemləri və ekstremitələrdə hissiyyat itkisi yarada bilər. Xüsusilə beyindəki şişlər yaddaş mərkəzlərinə və ya hərəkət və hissiyyat mərkəzlərinə təsir edərsə, bu simptomlar ortaya çıxa bilər.
7. Travmatik beyin zədəsi:
Başın zədələnməsi, beyin silkələnməsi və ya başqa bir travma nəticəsində yaddaş itkisi və bədəndə hissiyyat problemləri meydana çıxa bilər. Beynin müəyyən sahələri zədələndikdə, qısa müddətli yaddaş və sinir siqnalları pozula bilər ki, bu da əllərdə və ayaqlarda uyuşma ilə nəticələnə bilər.
8. Periferik nöropatiya:
Periferik nöropatiya, sinirlərin zədələnməsi və ya sıxılması nəticəsində yaranan bir vəziyyətdir. Bu vəziyyət ekstremitələrdə hissiyyat itkisi, karıncalanma və zəifliklə nəticələnir. Yaddaş itkisi isə sinir zədələnmələri və ya bu xəstəliyə səbəb olan vəziyyətlər (məsələn, diabet və ya B12 çatışmazlığı) ilə əlaqəli ola bilər.
9. Elektrolit disbalansı və qidalanma çatışmazlığı:
Bədəndə natrium, kalium, kalsium və ya maqnezium kimi elektrolitlərin səviyyəsində ciddi disbalanslar sinir sistemini təsir edə bilər və nəticədə ekstremitələrdə uyuşma, zəiflik və yaddaş problemləri yarana bilər. B12 vitamini çatışmazlığı da xüsusilə periferik sinirləri təsir edərək hissiyyat itkisinə və yaddaş pozulmasına səbəb ola bilər.
Ani yaddaş itkisi və ekstremitələrdə uyuşmanın diaqnozu:
Bu simptomların səbəbini müəyyən etmək üçün həkim müxtəlif testlər və müayinələr aparacaq. Diaqnostika aşağıdakı üsulları əhatə edə bilər:
Fiziki və nevroloji müayinə:
Həkim xəstənin reflekslərini, hərəkət qabiliyyətini, hissiyyatını və yaddaş funksiyalarını yoxlayır.
Maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT) və ya Kompüter tomoqrafiyası (CT):
Beyində hər hansı struktur dəyişiklikləri və ya anormallıqlar (şişlər, insult, beyin zədələri) aşkar etmək üçün görüntüləmə müayinələri aparılır.
Qan testləri:
Elektrolit balansı, qan şəkəri səviyyəsi, vitamin çatışmazlığı (xüsusilə B12) və infeksiyalar yoxlanılır.
Elektroensefaloqrafiya (EEG):
Beynin elektrik fəaliyyətini ölçən bu test epilepsiya və ya başqa nevroloji pozğunluqları aşkar etmək üçün istifadə olunur.
Sinir keçiricilik testləri:
Periferik sinirlərin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün bu testlər istifadə edilə bilər.
Lomber ponksiyon (beyin-onurğa mayesi analizi):
Mərkəzi sinir sistemində iltihab və ya infeksiya olub-olmadığını yoxlamaq üçün beyin-onurğa mayesindən nümunə götürülə bilər.
Müalicə:
Müalicə bu simptomların səbəbinə bağlı olaraq dəyişir. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:
1. Dərman müalicəsi:
Insult zamanı: Antitrombotik dərmanlar (məsələn, aspirin), qan durulaşdırıcılar və ya trombolitik dərmanlar istifadə edilə bilər.
MS zamanı: İmmun modulyator dərmanlar və iltihabı azaldan kortikosteroidlər istifadə olunur.
Migren zamanı: Migren əleyhinə dərmanlar (triptanlar) və ya profilaktik dərmanlar təyin edilir.
Vitamin əlavələri: B12 vitamini və ya digər qidalanma çatışmazlıqlarını aradan qaldırmaq üçün təyin edilir.
2. Reabilitasiya və fizioterapiya:
Hərəkət və hissiyyat problemlərini bərpa etmək və əzələ gücünü artırmaq üçün fizioterapiya tətbiq edilə bilər.
3. Tənəffüs və ürək-damar dəstəyi:
Hipoglisemiya zamanı qlükoza verilməsi və elektrolit disbalansı hallarında düzgün maye və elektrolit müalicəsi vacibdir.
4. Cərrahi müdaxilə:
Beyin şişləri və ya ciddi sinir sıxılması hallarında cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.
Nəticə:
Ani yaddaş itkisi və ekstremitələrdə uyuşma ciddi nevroloji xəstəliklərin əlamətləri ola bilər. Bu simptomların birdən-birə ortaya çıxması təcili tibbi yardım tələb edir, çünki bunlar insult və ya digər ağır xəstəliklərin xəbərçisi ola bilər. Erkən diaqnoz və müalicə ilə bu problemlərin səbəbi müəyyən edilə bilər və uyğun müalicə ilə simptomlar idarə oluna bilər.