Hipofiz vəzi xəstəlikləri
Hipofiz Vəzinin Funksiyaları
Hipofiz vəzi ön və arxa paylardan ibarətdir və hər biri müxtəlif hormonlar istehsal edir:
Ön pay (adenohipofiz) aşağıdakı hormonları istehsal edir:
ACTH (adrenokortikotrop hormon): Böyrəküstü vəzlərdən kortizol hormonunun istehsalını stimullaşdırır.
TSH (tirotropin və ya tiroid stimullaşdırıcı hormon): Tiroid vəzindən hormonların istehsalını tənzimləyir.
FSH (folikul stimullaşdırıcı hormon) və LH (luteinizləşdirici hormon): Cinsi hormonların istehsalını və reproduktiv funksiyaları tənzimləyir.
GH (böyümə hormonu): Bədən hüceyrələrinin böyüməsini və inkişafını stimullaşdırır.
Prolaktin: Süd ifrazı və ana südünün əmələ gəlməsini stimullaşdırır.
Arxa pay (neyrohipofiz) aşağıdakı hormonları ifraz edir:
ADH (antidiuretik hormon və ya vazopressin): Bədən mayelərinin tənzimlənməsi və sidik çıxarılmasını nəzarət edir.
Oksitosin: Doğuş zamanı uşaqlıq sancılarını stimullaşdırır və süd ifrazını tənzimləyir.
Əsas Hipofiz Vəzi Xəstəlikləri
1. Akromeqaliya
Akromeqaliya, hipofiz vəzində böyümə hormonunun (GH) həddindən artıq istehsal edilməsi ilə xarakterizə olunan bir xəstəlikdir. Bu xəstəlik böyüklərdə müşahidə olunur və adətən hipofiz adenoması (xoşxassəli şiş) nəticəsində yaranır. Akromeqaliya zamanı bədəndə yumşaq toxumalar və sümüklər böyüməyə davam edir, bu da müəyyən fiziki dəyişikliklərə səbəb olur.
Simptomlar:
Əllərin və ayaqların böyüməsi (barmaqların qalınlaşması)
Üz sümüklərində böyümə (alın, burun və çənə genişlənməsi)
Dərinin qalınlaşması və yağlanması
Baş ağrıları və görmə problemləri (hipofiz şişinin təzyiqi nəticəsində)
Qol və ayaqlarda uyuşma və gücsüzlük (karpal tunel sindromu)
Yüksək qan təzyiqi və ürək xəstəlikləri
Müalicə:
Cərrahiyyə: Hipofiz adenomunu çıxarmaq üçün əsas müalicə üsuludur.
Dərman müalicəsi: Somatostatin analoqları (məsələn, oktreotid) böyümə hormonunun istehsalını azalda bilər.
Radioterapiya: Cərrahiyyə sonrası qalıcı hormon ifrazını nəzarət altında saxlamaq üçün istifadə edilə bilər.
2. Gigantizm
Gigantizm, uşaqlarda hipofiz vəzində böyümə hormonunun həddindən artıq istehsalına bağlı olaraq bədən boyunun və ölçülərinin normadan çox böyüməsi ilə xarakterizə olunur. Gigantizm zamanı sümük və toxumaların böyüməsi uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə baş verir, bu da bədənin anormal şəkildə uzanmasına səbəb olur.
Simptomlar:
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə sürətli və anormal boy artımı
Əllərin, ayaqların və üz sümüklərinin normadan böyük olması
Baş ağrısı və görmə pozğunluqları
Oynaqlarda ağrılar
Yüksək qan təzyiqi və ürək problemləri
Müalicə:
Cərrahiyyə: Hipofiz adenomunun çıxarılması.
Dərmanlar: Somatostatin analoqları və ya böyümə hormonu antagonistləri istifadə edilə bilər.
Radioterapiya: Xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaq üçün.
3. Hipopituitarizm
Hipopituitarizm, hipofiz vəzinin bir və ya bir neçə hormonun istehsalını kifayət qədər yerinə yetirə bilməməsi nəticəsində ortaya çıxan bir xəstəlikdir. Bu vəziyyətdə hipofiz vəzinin ön payı (adenohipofiz) tərəfindən ifraz olunan hormonlar azalır. Hipopituitarizm bədənin müxtəlif hormonları təsirləndiyi üçün çoxsaylı simptomlara səbəb ola bilər.
Səbəblər:
Hipofiz adenomları və ya digər hipofiz şişləri
Cərrahiyyə və ya radioterapiya
Travma və ya baş zədələri
İltihabi və ya otoimmun xəstəliklər
Simptomlar:
Yorğunluq və zəiflik
Çəki artımı və iştahsızlıq
Soyuq və ya istilik dözümsüzlüyü
Seksual disfunksiya və menstruasiya pozğunluqları
Böyümənin ləngiməsi (uşaqlarda)
Tük və dəri problemləri (quru dəri, saç tökülməsi)
Müalicə:
Hormon əvəzedici terapiya: Kortizol, tiroid hormonları, cinsi hormonlar (testosteron və ya estrogen) və böyümə hormonunun əvəzi.
Cərrahiyyə: Hipofizdə şiş varsa, onun çıxarılması.
Dərmanlarla müalicə: Hormonların balansını təmin etmək üçün müxtəlif hormon preparatları.
4. Prolaktinoma
Prolaktinoma, hipofiz vəzində prolaktin hormonunun həddindən artıq istehsalına səbəb olan xoşxassəli bir şişdir. Prolaktin süd ifrazı və cinsi hormonların tənzimlənməsində rol oynayır. Prolaktinoma həm qadınlarda, həm də kişilərdə baş verə bilər və prolaktin səviyyəsinin yüksək olması müxtəlif simptomlara səbəb ola bilər.
Simptomlar (qadınlarda):
Qeyri-normal süd ifrazı (galaktoreya)
Menstruasiya pozğunluqları (amenore)
Seksual disfunksiya və sonsuzluq
Sümük sıxlığının azalması
Simptomlar (kişilərdə):
Seksual disfunksiya və libido azalması
Sonsuzluq
Döşlərin böyüməsi (qinekomastiya)
Müalicə:
Dopamin agonistləri: Prolaktin istehsalını azaldan dərmanlar (məsələn, kabergolin və ya bromokriptin).
Cərrahiyyə: Dərman müalicəsi effekt vermədikdə və ya şiş çox böyük olduqda.
Radioterapiya: Şişin böyüməsinin qarşısını almaq üçün istifadə edilə bilər.
5. Cushing Xəstəliyi
Cushing xəstəliyi, hipofiz vəzində adrenokortikotrop hormonun (ACTH) həddindən artıq ifrazı nəticəsində yaranır. Bu hormon böyrəküstü vəzlərdən kortizol hormonunun çox ifrazına səbəb olur. Nəticədə kortizolun həddindən artıq olması müxtəlif metabolik və fiziki dəyişikliklərə səbəb olur.
Simptomlar:
Üzün yuvarlaqlaşması və yağlanması (aypara şəklində üz)
Çəkinin artması (xüsusilə qarın bölgəsində)
Əl və ayaqlarda əzələ zəifliyi
Dəridə naziklik və bənövşəyi çatlaqlar
Yüksək qan təzyiqi və şəkərli diabet riski
Sümüklərin zəifləməsi və osteoporoz
Müalicə:
Cərrahiyyə: Hipofiz adenomunun çıxarılması.
Dərman müalicəsi: Kortizolun istehsalını və ya təsirini azaltmaq üçün dərmanlar.
Radioterapiya: Cərrahiyyədən sonra şiş qalıqları varsa, istifadə edilir.
6. Diabetes İnsipidus
Diabetes insipidus, antidiuretik hormonun (ADH) çatışmazlığı və ya böyrəklərin bu hormona qarşı həssaslığının azalması nəticəsində baş verir. ADH bədəndə su balansını tənzimləyir və sidik çıxarılmasını idarə edir. Bu hormon çatışmazlığı zamanı bədən həddindən artıq miqdarda su itirir və həddindən artıq sidik ifrazı olur.
Simptomlar:
Həddindən artıq susuzluq
Böyük miqdarda sidik ifrazı (poliuriya)
Gecə sidik ifrazı (nokturiyə)
Susuzluq və bədən mayelərinin itirilməsi nəticəsində yaranan zəiflik
Müalicə:
Desmopressin: ADH-nin əvəzi olaraq istifadə edilir və bədəndə su balansını tənzimləməyə kömək edir.
Maye qəbulunun tənzimlənməsi: Bədən mayelərinin balansını saxlamaq üçün su və elektrolitlərin qəbuluna nəzarət edilir.
7. Hipofiz Adenoması
Hipofiz adenoması, hipofiz vəzində inkişaf edən xoşxassəli şişdir. Bu şişlərin çoxu hormon ifraz edən hüceyrələrdən ibarətdir və nəticədə hipofiz hormonlarının həddindən artıq ifrazına səbəb olur. Hipofiz adenoması həm hormon ifraz edən (funksional), həm də hormon ifraz etməyən (non-funksional) ola bilər.
Simptomlar:
Görmə problemləri (hipofiz vəzinin beyindəki görmə sinirlərinə təzyiq göstərməsi nəticəsində)
Baş ağrısı
Hormon ifraz edən şişlərdə (böyümə hormonu, prolaktin və ya ACTH ifrazı nəticəsində) müxtəlif simptomlar
Hormon istehsal etməyən şişlərdə hipofiz hormon çatışmazlığına bağlı simptomlar
Müalicə:
Cərrahiyyə: Əsas müalicə üsuludur və şişin böyüklüyündən asılı olaraq tətbiq edilir.
Dərmanlar: Bəzi funksional adenomalarda hormon ifrazını azaltmaq üçün dərmanlar.
Radioterapiya: Cərrahiyyədən sonra qalan şiş hüceyrələrini məhv etmək üçün istifadə edilir.
Hipofiz Xəstəliklərinin Diaqnostikası
Hipofiz vəzi xəstəliklərinin diaqnozu üçün aşağıdakı testlər və prosedurlar istifadə olunur:
Qan testləri: Hipofiz hormonlarının səviyyələrini qiymətləndirmək üçün.
MRT və ya CT skan: Hipofiz vəzində şişlərin və struktur dəyişikliklərinin qiymətləndirilməsi üçün.
Görmə testi: Hipofiz şişləri görmə sinirlərinə təzyiq göstərə bilər, buna görə görmə sahəsi testi tələb oluna bilər.
Stimul və ya supressiya testləri: Bəzi hipofiz hormonlarının ifrazının stimullaşdırılmasına və ya basdırılmasına cavabını yoxlamaq üçün xüsusi testlər aparıla bilər.
Nəticə
Hipofiz vəzi xəstəlikləri bədənin hormon balansını və endokrin funksiyalarını ciddi şəkildə təsir edə bilər. Bu xəstəliklər hormonların həddindən artıq ifrazı (məsələn, akromeqaliya, Cushing xəstəliyi) və ya çatışmazlığı (məsələn, hipopituitarizm, diabetes insipidus) ilə əlaqəli ola bilər. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaqda və hormon balansını bərpa etməkdə mühüm rol oynayır. Müalicə adətən cərrahiyyə, dərman terapiyası və ya radioterapiyanın kombinasiyasından ibarətdir.