Anksiyete və Fobiya

Anksiyete (Narahatlıq)

Anksiyete, narahatlıq, qorxu, gərginlik və ya həyəcan hissi ilə müşahidə olunan bir psixoloji vəziyyətdir. Anksiyete, bəzən həyatın adi vəziyyətlərinə və ya stressli situasiyalara qarşı normal bir reaksiyadır, amma bu, uzunmüddətli və təkrarlanan hala gəldikdə daha ciddi bir problemə çevrilə bilər. Anksiyete pozğunluğu, daha geniş bir spektrdə olan bir vəziyyətdir və fərqli növləri vardır.

Anksiyetenin Əlamətləri:

Fiziki Əlamətlər:

Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi

Təngnəfəslik və ya nəfəs almada çətinlik

Əzələlərdə gərginlik və ağrılar

Əllərdə titrəmə

Yuxusuzluq

Tərli olmaq

Başgicəllənmə və ya bulanıq görmə

Emosional və Psixoloji Əlamətlər:

Qorxu və ya narahatlıq hissi

Gələcək haqqında qeyri-müəyyən və narahat düşüncələr

Həddindən artıq narahatlıq və özünü yersiz şəkildə qayğılandırma

Əsəbilik və gərginlik

Sosial vəziyyətlərdən qaçma

Anksiyete Növləri:

Ümumi Anksiyete Pozğunluğu (GAD):

Gündəlik həyat hadisələrinə qarşı həddindən artıq və davamlı narahatlıq və gərginlik hissi ilə xarakterizə olunur.

Panika Atakları:

Ani və şiddətli qorxu və ya narahatlıq hissi, adətən nəzarət edilə bilməyən və gözlənilməz olaraq meydana çıxır. Panik ataklar tez-tez nəfəs almanın çətinləşməsi, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi və ya özünü boğulmuş hiss etmək kimi fiziki simptomlarla müşayiət olunur.

Sosial Anksiyete Bozukluğu:

Sosial vəziyyətlərdə insanlarla qarşılaşarkən qorxu və narahatlıq hissi. Bu, sosial münasibətlərdən qaçmağa və ya böyük qruplarda danışmağa qarşı bir qorxuya səbəb ola bilər.

Spesifik Fobiyalar:

Xüsusi bir obyekt və ya vəziyyət qarşısında yaranan qeyri-məntiqi və həddindən artıq qorxu.

Anksiyetenin Səbəbləri:

Genetik faktorlar: Ailədə anksiyete pozğunluğu olan insanlar daha çox bu vəziyyəti yaşamağa meyllidirlər.

Kimyəvi tarazlıq pozğunluqları: Beyindəki kimyəvi maddələrin (nevrotransmitterlərin) balanssızlığı anksiyete pozğunluqlarına səbəb ola bilər.

Stresli həyat hadisələri: İşsizlik, ailə problemləri, təhsil və sosial təzyiqlər anksiyetenin yaranmasına səbəb ola bilər.

Fiziki xəstəliklər: Bəzi tibbi vəziyyətlər, məsələn, ürək xəstəlikləri və tiroid problemləri də anksiyete simptomlarına səbəb ola bilər.

Fobiya

Fobiya, müəyyən bir obyektə, vəziyyətə və ya fəaliyyətdə qeyri-məntiqi və həddindən artıq qorxu hissi ilə xarakterizə olunan psixoloji bir vəziyyətdir. Fobiyalar, insanların qarşılaşdıqları obyekt və ya vəziyyətlərə qarşı məntiqsiz və güclü qorxu hissi yaratdığı üçün, adətən insanın gündəlik həyatını təsir edir və onu bu obyektlərdən və vəziyyətlərdən qaçmağa sövq edir.

Fobiyanın Əlamətləri:

Şiddətli və məntiqsiz qorxu:

Fobiyanın əsas xüsusiyyəti, müəyyən bir obyekt və ya vəziyyətə qarşı nisbətən qeyri-məntiqi və yüksək qorxu hissinin yaranmasıdır.

Fobiyanın Təsirində olan insanlar:

Fobiyası olan insanlar, bu obyekt və ya vəziyyətdən qaçmağa çalışar, belə ki, qarşılaşma hissi onları qorxu və narahatlıqla doldurur.

Fiziki Əlamətlər:

Qorxu, hər zaman fiziki əlamətlərlə müşayiət olunur, məsələn, titrəmə, təngnəfəslik, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi, başgicəllənmə və ya hətta yıxılma hissi.

Fobiyanın Növləri:

Spesifik Fobiyalar:

Xüsusi obyekt və ya vəziyyətlərə qarşı duyulan qorxudur. Məsələn, hündürlük fobiyası (akrofobiya), qaranlıq fobiyası, heyvanlara qarşı qorxu (həmçinin, ördək, ilan və ya bəzi inək fobiyaları) kimi spesifik fobiyalar.

Sosial Fobiya:

Sosial vəziyyətlərə qarşı aşırı qorxu hissi ilə bağlıdır. Sosial fobiyanın olan insanlar, başqaları ilə qarşılaşmaq və ya ictimaiyyət qarşısında danışmaqdan qorxurlar.

Agorafobiya:

Bu fobiya, açıq yerlərdə olmaqdan, tıxaclı yerlərdə olmaqdan və ya evdən uzaqlaşmaqdan qorxmaqla əlaqədardır. Çox vaxt, bu insanlar sıxlıqdan və ya kənarda qalmaqdan qorxurlar.

Fobiyanın Səbəbləri:

Genetik faktörlər: Ailədə fobiyaların olması, bu vəziyyətin inkişafına meyl göstərən insanlar üçün riski artırır.

Ətraf mühit: Xüsusi bir obyekt və ya vəziyyətlə əlaqəli yaşanmış travmatik hadisələr (məsələn, uşaqlıqda bir heyvanın hücumu).

Beyin kimyası: Sinir sisteminin bəzi komponentlərindəki kimyəvi tarazlıq pozğunluqları fobiyaların yaranmasına səbəb ola bilər.

Qorxu öyrənilməsi: İnsanlar bəzən çevrələrindən və ya təcrübələrindən qorxularını öyrənə bilərlər.

Anksiyete və Fobiyanı Müalicə Etmək:

Anksiyete və fobiyanın müalicəsi fərqli yanaşmalar tələb edir, amma ümumiyyətlə aşağıdakı metodlar istifadə olunur:

Koqnitiv Davranış Terapiyası (CBT):

Bu terapiya, anksiyete və fobiyaları olan insanlara qorxularını idarə etməyə və məntiqsiz düşüncə və davranışlarını dəyişdirməyə kömək edir.

Dərman Müalicəsi:

Antidepressantlar (SSRI və SNRI) və benzodiazepinlər kimi dərmanlar, anksiyete pozğunluqlarını yüngülləşdirmək üçün istifadə edilə bilər.

Beta blokatorlar və ya antipsikotik dərmanlar, xüsusilə fobiyalarla əlaqəli simptomları idarə etməkdə istifadə edilə bilər.

Beynəlxalq Təlimlər:

Qorxu ilə qarşılaşma, terapiya və üzləşmə üsulları da effektiv müalicə metodlarıdır. Bu, insanların qorxularını azaldaraq, onları həyatlarına daxil etməyə kömək edir.

Rahatlama Texnikaları və Meditasiya:

Nəfəs alma texnikaları, yoga və meditasiya kimi rahatlama metodları, anksiyetenin və fobiyanın simptomlarını azaltmağa kömək edə bilər.

Nəticə:

Anksiyete və fobiya, bir-birinə bənzəsə də, fərqli psixoloji vəziyyətlərdir. Anksiyete ümumi narahatlıq və qorxu hissi ilə əlaqəlidir, fobiya isə xüsusi obyektlərə və ya vəziyyətlərə qarşı qeyri-məntiqi və güclü qorxudur. Hər iki vəziyyət müalicə edilə bilər və psixoloji terapiya, dərmanlar və rahatlama üsulları ilə idarə oluna bilər. Uşaqlarda, gənclərdə və yetkinlərdə bu vəziyyətlərin hər biri təhlil edilməli və düzgün müalicə üsulu seçilməlidir.