Anoreksiya siniri
Anoreksiya Siniri Nədir?
Anoreksiya siniri, əsasən bədən çəkisinin qorunması ilə əlaqəli narahatlıq və yeme davranışlarını pozulmuş bir şəkildə idarə etmə ilə xarakterizə olunur. Anoreksik davranışlar, yalnız çəkiyə və qida qəbuluna diqqət yetirilməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda bədən imicinin də ciddi şəkildə təhrif edilməsinə səbəb olur. Şəxs, özünü daima çəki artımından qorumağa çalışır və bununla bağlı ciddi bir qayğı hissi yaşayır.
Bu pozğunluğun əlamətləri aşağıdakılardır:
Anoreksiya Sinirinin Əlamətləri
Anoreksiya siniri fiziki, emosional və davranışsal əlamətlərlə özünü göstərir. Bu pozğunluğun başlıca əlamətləri:
1. Fiziki Əlamətlər
Aşırı çəki itirmə: Şəxs, minimal qida qəbul edərək və ya qida məhdudlaşdıraraq bədən çəkisini çox aşağı səviyyəyə endirir.
Bədən çəkisinin qeyri-real qiymətləndirilməsi: Şəxs, özünü həmişə ya çox ağır, ya da qeyri-ciddi şəkildə "çox kök" hiss edir. Halbuki, fiziki olaraq çox aşağı çəkidədir.
Qidalanmaya qarşı çox diqqətli olma: Şəxs, yemək qəbul etməyi çox məhdudlaşdırır və bəzən tamamilə yeməkdən imtina edir.
Ürək döyüntüsünün zəifləməsi: Anoreksiya siniri olan şəxslərdə ürək döyüntüsündə yavaşlama ola bilər, bu da həyati təhlükə yarada bilər.
Quru dəri və saç tökülməsi: Kifayət qədər qida alınmaması, dərinin qurumasına və saçın tökülməsinə səbəb ola bilər.
Soğuğa qarşı həssaslıq: Bədən çəkisi çox aşağı olan şəxslər, soyuğa qarşı çox həssas olurlar.
2. Emosional və Psixoloji Əlamətlər
Bədən imicinin təhrif edilməsi: Şəxs, özünü olduğundan daha ağır və ya qeyri-ciddi şəkildə "çox kök" hiss edir və buna görə yeməkdən qaçır.
Yemək haqqında həddindən artıq düşüncə: Şəxs, yemək və çəki ilə bağlı fikirləri daima düşünür və ya bu mövzuda obsesif düşüncələrə sahəb olur.
Özünü dəyərsiz hiss etmə: Çəkini və yeməyi idarə etmək üzrə cəhdlər, şəxsin özünə olan inamını ciddi şəkildə azaldır və ona dəyərsiz hissi verir.
3. Davranışsal Əlamətlər
Yeməkdən qaçınma və gizlətmə: Şəxs, yemək yeməkdən qaçmağa çalışır və yeməyin necə qəbul edildiyini gizlətmək məqsədilə yeməyi atmağa başlayır.
Fiziki fəaliyyətə artan maraq: Aşırı fiziki məşqlər və idman etməklə bədən çəkisini azaltmağa çalışırlar.
Bədən çəkisini izləmək: Şəxs tez-tez çəkisini ölçür və ya bədən ölçülərini izləyir.
Anoreksiya Sinirinin Səbəbləri
Anoreksiya sinirinin inkişafında bir neçə amil rol oynayır. Bu amillər genetik, bioloji, psixoloji və sosial amillərdən ibarətdir:
1. Genetik Faktorlar
Anoreksiya siniri bəzən irsi ola bilər. Yəni, bir ailə üzvündə anoreksiya olan birinin yaxınlarında bu pozğunluğun inkişaf etmə riski artar.
2. Bioloji Faktorlar
Beyindəki kimyəvi maddələrin (serotonin, dopamin və norepinefrin kimi nevrotransmitterlər) balanssızlığı, anoreksiya sinirinin inkişafına təsir göstərə bilər. Bu maddələr, emosional vəziyyətləri, bədən çəkisini və yemə davranışını tənzimləyir.
3. Psixoloji Faktorlar
Mükəmməllikçilik və özünə yüksək tələblər: Şəxs özünə qarşı yüksək tələblər qoyur və bədənini mükəmməl bir şəkildə idarə etməyə çalışır.
Nəzarət hissi: Şəxs, həyatında və bədənində nəzarəti itirməmək üçün yemək və bədən çəkisini ciddi şəkildə idarə etməyə çalışır.
Depressiya və anksiyete: Bəzi hallarda, anoreksiya siniri olan şəxslərdə depresiya və narahatlıq hallarının olması mümkündür.
4. Sosial və Mədəni Faktorlar
Cəmiyyətin gözləntiləri və bədən imici: Mətbuat, moda və cəmiyyətin bədənlə bağlı yüksək gözləntiləri, şəxsə təzyiq göstərərək bədənini kontrol etməyə yönəldir.
Ailə tərbiyəsi: Ailədəki qidalanma vərdişləri, təzyiqlər və emosional münasibətlər anoreksiya sinirini inkişaf etdirə bilər.
Anoreksiya Sinirinin Müalicəsi
Anoreksiya siniri ciddi və müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir. Müalicə psixoterapiya, dərman müalicəsi və sosial dəstəkdən ibarət olur. Müalicə şəxsə görə fərdiləşdirilir və adətən uzun müddət tələb edir.
1. Psixoterapiya
Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): CBT, anoreksiya siniri ilə mübarizədə ən təsirli terapiya üsullarından biridir. Bu terapiya, şəxsin bədən imicini və yemək davranışlarını düzgün qiymətləndirməsinə kömək edir və qeyri-sağlam düşüncələri dəyişdirməyə yönəldir.
Əlavə terapiyalar: Şəxsi narahatlıqları, depressiyanı və emosional çətinlikləri idarə etməyə kömək edən müxtəlif terapiya növləri istifadə oluna bilər.
2. Dərman Müalicəsi
Antidepresanlar: SSRI-lər (seçici serotonin geri alım inhibitorları) anoreksiya siniri ilə əlaqəli narahatlıq və depressiyanı idarə etməyə kömək edir.
Anksiyolitiklər: Narahatlıq və gərginliyi azaldan dərmanlar istifadə edilə bilər.
3. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Sağlam qidalanma və bədən çəkisi idarəsi: Şəxsin bədən çəkisini və qidalanmasını bərpa etməsi üçün düzgün pəhriz və idman planı hazırlanmalıdır.
Rahatlama texnikaları: Yoga, meditasiya və nəfəs alıb-verərək narahatlıq və stresin azaldılmasına kömək edir.
4. Sosial Dəstək
Ailə və dost dəstəyi: Ailə üzvlərinin dəstəyi, şəxsə bədən imici və sağlam qidalanma ilə bağlı müsbət dəyişikliklər etməyə kömək edir.
Dəstək qrupları: Anoreksiya siniri ilə mübarizə aparan şəxslər üçün xüsusi dəstək qrupları mövcuddur. Bu qruplarda təcrübə paylaşmaq və bir-birini dəstəkləmək faydalıdır.
Nəticə
Anoreksiya siniri ciddi və müalicə edilə bilən bir psixoloji pozğunluqdur. Şəxsin bədən çəkisi ilə əlaqəli qeyri-real düşüncələri və yeməkdən qaçınma davranışları ilə nəticələnir. Müalicə psixoterapiya, dərman müalicəsi və sosial dəstək vasitəsilə idarə edilə bilər. Erken müdaxilə və düzgün müalicə, anoreksiya sinirinin öhdəsindən gəlməyə kömək edir və şəxsə bədən və ruhi sağlamlığını bərpa etmək üçün dəstək verir.