Apraksiya: Səbəbləri, Növləri və Müalicə Yolları

1. Apraksiyanın Səbəbləri

Apraksiya beyində hərəkətlərin planlaşdırılması və icra olunmasına cavabdeh olan sahələrin zədələnməsi nəticəsində yaranır. Əsasən beynin ön (frontal) və ya parietal paylarının zədələnməsi ilə əlaqəlidir.

🟠 Əsas səbəblər:

✅ İnsult (beyin qan dövranının pozulması) – Ən çox rast gəlinən səbəbdir.
✅ Beyin travması (TBI – Traumatic Brain Injury) – Baş zədələri və qəzalardan sonra meydana gələ bilər.
✅ Altsheymer və Parkinson xəstəliyi – Beyin hüceyrələrinin degenerasiyası ilə bağlıdır.
✅ Beyin şişləri və ya infeksiyalar (ensefalit, meningit) – Beynin hərəkət nəzarətini pozan faktorlar ola bilər.

2. Apraksiyanın Əsas Növləri

Apraksiya fərqli motor və kognitiv funksiyalara təsir edə bilər. Ən çox rast gəlinən növlər aşağıdakılardır:

🔵 1. İdeomotor Apraksiya

İnsan hərəkətləri zehni olaraq bilir, amma yerinə yetirə bilmir.

Məsələn, əl yelləmək və ya salam vermək istədikdə hərəkəti düzgün icra edə bilmir.

Gündəlik funksional hərəkətlər çətinləşir.

📌 Misal: Həkim “əlini qaldır” deyir, amma xəstə bu hərəkəti edə bilmir, lakin təsadüfi anlarda bu hərəkəti qeyri-ixtiyari edə bilər.

🟡 2. İdeator Apraksiya

Mürəkkəb fəaliyyətlərin icrasında çətinlik yaranır.

Məsələn, diş fırçasını tanıyır, amma onu dişlərinə sürtmək yerinə saçına çəkməyə çalışır.

Bir neçə addımdan ibarət fəaliyyətləri ardıcıl şəkildə icra edə bilmir.

📌 Misal: Yemək hazırlamaq üçün lazım olan addımları unudur – əvvəlcə çörək götürmək, sonra yağ sürtmək kimi sadə ardıcıllıqları izləyə bilmir.

🟢 3. Konstruktor Apraksiya (Konstruktiv Apraksiya)

İnsan obyektləri düzgün şəkildə yerləşdirməkdə və ya birləşdirməkdə çətinlik çəkir.

Məsələn, puzzle parçalarını düzgün yerinə yerləşdirə bilmir və ya bir rəsmi surətini çıxarmaqda çətinlik çəkir.

📌 Misal: Uşaq oyuncaqlarını birləşdirmək və ya bənzər fiqurlar çəkmək istəyir, amma səhv ardıcıllıqla və ya pozulmuş formada edirlər.

🔴 4. Verbal (Nitq) Apraksiya

İnsan sözləri formalaşdırmaq və düzgün tələffüz etməkdə çətinlik çəkir.

Beyin danışıq hərəkətlərini idarə edə bilmir, buna görə də sözlər ya düzgün tələffüz olunmur, ya da tamamilə unudulur.

Bu pozğunluq afaziya (danışıq pozğunluğu) ilə qarışdırıla bilər, lakin apraksiyada insan sözləri bilir, amma fiziki olaraq ifadə edə bilmir.

📌 Misal: İnsan “masa” demək istəyir, amma bunun yerinə “mama” və ya tamamilə fərqli bir söz deyir.

🟣 5. Orofasiyal Apraksiya (Üz və Ağız Apraksiyası)

İnsan üz və ağız əzələləri ilə əlaqəli hərəkətləri idarə edə bilmir.

Məsələn, dili çıxarmaq, göz qırpmaq, şamı üfürmək və ya dodaqları büzmək kimi hərəkətlərdə çətinlik çəkir.

📌 Misal: Şamı söndürmək istəyir, amma dodaqları lazım olan formada tuta bilmir.

3. Apraksiyanın Simptomları

🔹 Hərəkətləri düzgün ardıcıllıqla yerinə yetirə bilməmək
🔹 Obyektləri düzgün istifadə edə bilməmək
🔹 Ətraf mühitlə koordinasiyanın pozulması
🔹 Nitqdə axıcılığın itməsi
🔹 Üz ifadələrini və ya refleks hərəkətləri düzgün idarə edə bilməmək

📌 Vacibdir: Apraksiya hər zaman fiziki zəifliklə bağlı deyil. Əzələ gücü normaldır, amma beyin hərəkətləri düzgün idarə edə bilmir.

4. Apraksiya Necə Diaqnoz Edilir?

Apraksiya diaqnozu nevroloji və kognitiv testlər, görüntüləmə metodları və funksional testlər vasitəsilə qoyulur.

📌 Diaqnostik Metodlar:

✅ Neyroloji müayinə – Əzələ funksiyaları və hərəkətlərin dəyərləndirilməsi
✅ MRT və KT (Beyin görüntüləmə metodları) – Beyin zədələnmələrinin aşkarlanması
✅ Hərəkət testləri – Gündəlik fəaliyyətlərin yerinə yetirilməsi izlənilir
✅ Nitq və ünsiyyət testləri – Verbal apraksiya üçün xüsusi nitq testləri tətbiq olunur

5. Apraksiyanın Müalicəsi və Reabilitasiyası

Apraksiyanın tam müalicəsi onun səbəbindən və beyindəki zədənin dərəcəsindən asılıdır. Ancaq terapiya və reabilitasiya vasitəsilə hərəkətlərin və danışıq bacarıqlarının yaxşılaşdırılması mümkündür.

📌 1. Fizioterapiya və Reabilitasiya

Hərəkət məşqləri və fiziki terapiya – Əl və bədən hərəkətlərini koordinasiya etmək üçün məşqlər

Motor planlama məşqləri – Addım-addım hərəkətləri yerinə yetirməyi öyrətmək

📌 2. Nitq Terapiyası (Əgər Verbal Apraksiya Varsa)

Danışıq məşqləri və vokal terapiya

Alternativ ünsiyyət metodları – Jestlər və ya yazılı ifadələrdən istifadə

📌 3. Alternativ Üsullar

Gündəlik fəaliyyətlər üçün vizual dəstək (şəkillər və göstərişlər)

Toxunma və yönləndirmə məşqləri – Hərəkətlərin bərpası üçün xüsusi metodlar

6. Nəticə

🔹 Apraksiya insanın motor bacarıqlarını icra etməsinə mane olur, lakin əzələ gücü və refleksləri normal qala bilər.
🔹 Müalicə prosesi fərdi olaraq tərtib edilir və fizioterapiya, nitq terapiyası və nevroloji reabilitasiyanı əhatə edə bilər.
🔹 Beyin plastikliyi (beynin yeni əlaqələr qurma bacarığı) sayəsində bəzi itirilmiş funksiyalar zamanla bərpa oluna bilər.

💡 Apraksiya ilə yaşayan insanlara dəstək olmaq və gündəlik fəaliyyətləri mümkün qədər asanlaşdırmaq üçün səbirli və anlayışlı olmaq vacibdir! 😊🧠