Artikulyasiya Pozğunluğu Halları: Nitq Səslərinin Düzgün Çıxarılmaması

Artikulyasiya Pozğunluğu Nədir?

Artikulyasiya pozğunluğu, nitq səslərinin düzgün formalaşdırıla bilməməsi nəticəsində yaranan ünsiyyət problemidir. Bu vəziyyət fərqli formalar ala bilər və adətən loqopedlər tərəfindən peşəkar şəkildə dəyərləndirilərək müalicə edilir. Nitq inkişafındakı bu çətinliklər həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə müxtəlif təzahürlərlə özünü göstərir.

Artikulyasiya Pozğunluğunun Əsas Halları

Artikulyasiya problemləri dörd əsas qrupda təsnif edilir. Hər bir hal səslərin tələffüzündə fərqli xətalarla xarakterizə olunur:

1. Səslərin Əvəzlənməsi (Substitusiya)

Bu vəziyyət bir səsin başqa bir səslə dəyişdirilməsini ifadə edir. Məsələn:

• "salam" əvəzinə "şalam",
• "qayçı" əvəzinə "gayçı" demək.

2. Səslərin Buraxılması (Omission)

Müəyyən səslərin və ya hecaların tamamilə tələffüz edilməməsidir. Nümunə olaraq:

• "kitab" əvəzinə "itab",
• "baba" əvəzinə "ba" ifadələrini göstərmək olar.

3. Səslərin Əlavə Edilməsi (Addition)

Sözün orijinal strukturuna artıq səs və ya heca əlavə olunması halıdır. Məsələn:

• "top" əvəzinə "topu",
• "pəncərə" əvəzinə "pəncərəə" tələffüzü.

4. Səslərin Dəyişdirilməsi (Distortion)

Səslərin başqa səslə əvəz edilmədən, sadəcə təhrif olunaraq qeyri-dəqiq çıxarılmasıdır. Bura aşağıdakılar daxildir:

• Rotasizm: "r" səslərinin titrəməsi və ya aydın olmaması.
• Sesezizm: "ş" və "s" səslərinin bir-birindən fərqləndirilməməsi.

Artikulyasiya Pozğunluğunun Səbəbləri

Nitq pozğunluqlarının yaranma mexanizmi müxtəlif faktorlara əsaslanır. Bu səbəbləri dörd ana başlıq altında toplamaq mümkündür:

• Fizioloji Səbəblər: Dişlərin düzgün yerləşməməsi (malokluziya), dilaltı pərdənin qısa olması (ankyloglossia), damaq yarığı kimi anatomik problemlər və serebral iflic və ya Parkinson kimi nevroloji xəstəliklər.
• Nevrotik və Psixoloji Səbəblər: Utancaqlıq, sosial qorxu və ailə tərəfindən nitq inkişafının kifayət qədər dəstəklənməməsi.
• Eşitmə Problemləri: Doğuşdan və ya sonradan yaranan eşitmə itkiləri, həmçinin tez-tez təkrarlanan orta qulaq infeksiyaları.
• Ətraf Mühit Faktorları: Nitq mühitinin zəif olması və valideynlərin uşağın səhv tələffüzlərini vaxtında düzəltməməsi.

Artikulyasiya Pozğunluğunun Müalicəsi və Düzəldilməsi

Müalicə prosesi əsasən loqopedik terapiya və xüsusi məşqlərlə həyata keçirilir. Erkən müdaxilə müalicənin effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Loqopedik Terapiya Yanaşmaları

Peşəkar terapiya zamanı tətbiq edilən metodlar bunlardır:

1. Fonetik Məşqlər: Səslərin vizual və eşitmə yolu ilə fərqləndirilməsi.
2. Nitq Əzələlərinin Məşqi: Dilin və dodaqların hərəkətliliyini artıran, üz əzələlərini aktivləşdirən xüsusi hərəkətlər.
3. Tənəffüs Məşqləri: Nitq zamanı düzgün nəfəs texnikalarının öyrədilməsi.
4. Güzgü ilə Məşqlər: Uşağın öz ağız hərəkətlərini izləyərək vizual rəy alması.
5. Ritm və Sürət Məşqləri: Melodik oxuma və ritmik təkrarlamalarla nitq tempinin tənzimlənməsi.

Evdə Nitq Bacarıqlarının İnkişafı

Valideynlər uşağın düzgün tələffüzünə nümunə olmalı, şəkil kartları ilə oyunlar oynamalı və uşağı yüksək səslə kitab oxumağa təşviq etməlidirlər.

Artikulyasiya Pozğunluğunun Qarşısının Alınması

Problemin qarşısını almaq üçün uşağın nitq inkişafı 3 yaşa qədər yaxından müşahidə edilməlidir. Eşitmə problemlərinin erkən diaqnozu və nitq məşqlərinin gündəlik vərdişə çevrilməsi profilaktikada mühüm rol oynayır.

Nitq Pozğunluqlarının Müqayisəli Cədvəli

Artikulyasiya pozğunluğunu digər nitq problemlərindən fərqləndirmək üçün aşağıdakı cədvələ nəzər yetirə bilərsiniz:

Nəticə

Artikulyasiya pozğunluğu, erkən yaşlarda aşkarlanarsa, loqopedik terapiya və sistemli məşqlər sayəsində tamamilə düzələ bilən bir problemdir. Düzgün tənəffüs və nitq məşqləri ilə fərdlərin ünsiyyət keyfiyyətini bərpa etmək mümkündür.