Asılılıq

Asılılığın növləri:

Asılılıq iki əsas kateqoriyaya bölünə bilər: maddə asılılığı və davranış asılılığı.

1. Maddə asılılığı:

Bu, narkotiklər, spirtli içkilər, tütün və ya digər kimyəvi maddələrə qarşı yaranan asılılıqdır. Maddə asılılığı zamanı insan bu maddələri davamlı olaraq istifadə etməyə ehtiyac hiss edir və onların təsirindən çıxmaqda çətinlik çəkir. Əsas maddə asılılığı növləri aşağıdakılardır:

Alkoqol asılılığı: Spirtli içkilərin müntəzəm istifadəsi və onların dayandırılmasında çətinlik çəkilməsi. Alkoqolizm bədənə və beyin funksiyasına ciddi zərərlər verə bilər.

Narkotik asılılığı: Narkotik maddələrə qarşı yaranan asılılıq (məsələn, kokain, heroin, ekstazi və digər sintetik və ya təbii narkotiklər). Narkotik maddələr sinir sisteminə təsir edərək psixi və fiziki asılılıq yaradır.

Tütün asılılığı: Siqaret və digər tütün məmulatlarına qarşı yaranan asılılıq. Nikotin tərkibli tütün məhsulları asılılıq yaradan kimyəvi maddələrdir və tənəffüs, ürək-damar və digər sağlamlıq problemlərinə səbəb olur.

Dərman asılılığı: Bəzi dərmanlar (məsələn, opioidlər, sakitləşdiricilər) düzgün və ya həkim nəzarəti olmadan uzun müddət istifadə edildikdə asılılıq yarada bilər.

2. Davranış asılılığı:

Maddə istifadə etmədən də davranışlara qarşı yaranan asılılıq formaları var. Bu tip asılılıqların ortaq xüsusiyyəti insanın müəyyən davranışlara qarşı idarəedilməz bir istək hiss etməsidir. Əsas davranış asılılıqları aşağıdakılardır:

Qumar asılılığı: İnsanlarda qumar oyunlarına qarşı dayanıqsızlıq və onların davamlı olaraq təkrar edilməsi ilə xarakterizə olunur. Bu asılılıq şəxsin maliyyə və sosial həyatına ciddi zərərlər verə bilər.

İnternet və texnologiya asılılığı: Mobil telefonlar, sosial media, onlayn oyunlar və digər texnologiyalardan həddindən artıq istifadə, xüsusən də real həyatdan uzaqlaşmağa səbəb ola bilər.

Oyun asılılığı: Video oyunlara qarşı yaranan hədsiz maraq və onların uzun müddət davamlı oynanılması, şəxsin iş və sosial münasibətlərini təsir edə bilər.

Alış-veriş asılılığı: Alış-veriş etmə davranışının idarə edilə bilməməsi və onun bir çıxış yolu kimi görülməsi. Maddi problemlərə və emosional narahatlıqlara səbəb ola bilər.

Asılılığın səbəbləri:

Asılılığın səbəbləri həm genetik, həm də ətraf mühitlə bağlıdır. Bu amillər bir insanın asılılıq inkişaf etdirməsinə təsir edə bilər:

1. Genetik meyillilik:

Araşdırmalar göstərir ki, genetik amillər bir şəxsin asılılığa meyilli olmasına təsir edə bilər. Ailəsində alkoqolizm və ya narkotik asılılığı olan insanlarda bu risk daha yüksək ola bilər.

2. Ətraf mühit və sosial təsir:

Ailədə və ya dost qrupunda asılılıq yaradan maddələrə məruz qalmaq və ya bu maddələrin istifadə edilməsini görmək insanın özü də asılılıq inkişaf etdirmə ehtimalını artıra bilər.

Sosial təzyiqlər, psixoloji problemlər, stres və ya həyatdakı çətinliklər asılılıq yaratmağa meyillilik yarada bilər.

3. Beyin kimyası:

Maddə və ya davranışlar beyində dopamin kimi mükafatlandırıcı kimyəvi maddələrin sərbəst buraxılmasına səbəb olur. Bu, insana müvəqqəti məmnuniyyət və ya rahatlıq hissi verir, lakin bu mükafat hissini daim təkrar etmək arzusu asılılıq yaradır.

4. Psixoloji problemlər:

Depressiya, narahatlıq pozğunluğu, stres və travma kimi psixi sağlamlıq problemləri asılılıq inkişaf etdirmə riskini artırır. Bəzi insanlar bu problemlərlə mübarizə aparmaq üçün maddələr və ya davranışlara müraciət edə bilərlər.

Asılılığın əlamətləri:

Asılılığın əlamətləri maddə və ya davranış asılılığının növünə görə dəyişə bilər, lakin ümumilikdə bu əlamətlər asılılığın mövcud olduğunu göstərə bilər:

Davranışın və ya maddənin nəzarətdən çıxması: İnsan asılı olduğu maddəni və ya davranışı dayandıra bilmir və idarə edə bilmir.

Həyat fəaliyyətinin təsirlənməsi: İş, məktəb, ailə və ya sosial fəaliyyətlərdə asılılıq səbəbindən problemlər yaranır.

Maddənin və ya davranışın daha çox miqdarda tətbiqi: Asılılıq irəlilədikcə, eyni təsiri əldə etmək üçün maddənin və ya davranışın daha çox miqdarda təkrarlanmasına ehtiyac duyulur.

Sağlamlıq problemləri: Maddə asılılığı bədəndə fiziki zədələnmələrə (məsələn, qaraciyər zədələnməsi, ürək problemləri, tənəffüs çətinliyi) və ya psixoloji problemlərə (məsələn, narahatlıq, depressiya) səbəb ola bilər.

Geri çəkilmə simptomları: Maddə və ya davranış dayandırıldıqda bədəndə və psixikada mənfi simptomlar baş verir (məsələn, əhval-ruhiyyə dəyişiklikləri, tərləmə, narahatlıq, əzələ ağrıları).

Asılılığın təsirləri:

Asılılıq həm fiziki, həm də psixoloji təsirlərə səbəb ola bilər. Asılılığın təsirləri həyatın bir çox sahəsində özünü göstərir:

1. Fiziki təsirlər:

Maddə asılılığı orqanizmin sağlamlığına ciddi zərər verə bilər. Məsələn, alkoqol və narkotik maddələr qaraciyər, ürək, beyin və digər orqanlara zərər verə bilər. Siqaret çəkən insanlarda ağciyər xərçəngi riski yüksəkdir.

2. Psixoloji təsirlər:

Asılılıq insanın emosional və psixi sağlamlığını pozur. Bu, depressiya, narahatlıq və digər psixi problemlərin yaranmasına səbəb ola bilər. Davranış asılılığı olan insanlar bəzən özlərini sosial həyatdan təcrid edir və ya həyat keyfiyyətlərinin aşağı düşdüyünü hiss edirlər.

3. Sosial və iqtisadi təsirlər:

Asılılıq səbəbindən işini itirən və ya təhsilini dayandıran insanlar maddi problemlərlə üzləşə bilərlər. Eyni zamanda, sosial münasibətlərdə (ailə və dostlarla) gərginlik və konfliktlər yarana bilər.

Asılılığın müalicəsi:

Asılılıq uzunmüddətli və çətin bir müalicə prosesi tələb edə bilər, lakin doğru üsullarla asılılıqdan qurtulmaq mümkündür. Müalicə fərdi və ya qrup şəklində həyata keçirilə bilər və aşağıdakı üsulları əhatə edir:

1. Davranış terapiyası:

Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) asılılıq müalicəsində ən çox istifadə edilən üsullardan biridir. Bu terapiya insanın asılılığa səbəb olan düşüncə və davranışlarını dəyişdirməyə kömək edir.

Motivasion terapiya asılılıqdan qurtulmaq üçün insanın motivasiyasını gücləndirir və onu dəyişiklik etməyə həvəsləndirir.

2. Dərman müalicəsi:

Maddə asılılığı olan insanlarda bəzi dərmanlar geri çəkilmə simptomlarını azaltmaq və maddəyə olan ehtiyacı aradan qaldırmaq üçün istifadə edilə bilər. Məsələn, opioid asılılığı üçün metadon kimi dərmanlar təyin edilə bilər.

3. Reabilitasiya proqramları:

Həkim nəzarəti altında reabilitasiya proqramlarına qatılmaq asılılığın müalicəsində effektiv bir üsul ola bilər. Bu proqramlar insanın asılılıqdan qurtulmasına, sağlam həyat tərzi qazanmasına və sosial bacarıqlarını gücləndirməsinə kömək edir.

4. Dəstək qrupları:

Alkoqoliklər üçün anonim (AA) və ya Narkotiklər üçün anonim (NA) kimi dəstək qrupları asılılıqla mübarizə aparan insanlara təcrübələrini paylaşmaq və bir-birlərini dəstəkləmək imkanı yaradır. Bu qruplar müalicə prosesinin bir hissəsi olaraq təsirli ola bilər.

Nəticə:

Asılılıq, fiziki və psixoloji aspektləri olan ciddi bir sağlamlıq problemidir və həm maddə istifadəsi, həm də davranışa bağlı ola bilər. Erkən müdaxilə və doğru müalicə üsulları ilə asılılıqdan qurtulmaq və yenidən sağlam və balanslı bir həyat tərzi əldə etmək mümkündür. Müalicə uzun və çətin bir proses ola bilər, lakin peşəkar dəstək və şəxsi iradə ilə müsbət nəticələr əldə edilə bilər.