Asılılıq (kafilik)

Asılılıq (Kifayətsizlik) Sxemi Nədir?

Asılılıq və ya kifayətsizlik sxemi, fərdin gündəlik həyatda tək başına hərəkət etmək bacarığına olan inamsızlığı ilə xarakterizə olunan psixoloji bir vəziyyətdir. Bu sxemə sahib olan şəxslər, ən sadə qərarları belə verərkən başqalarının rəhbərliyinə ehtiyac duyurlar. Özünəgüvən əskikliyi ilə müşayiət olunan bu vəziyyət, insanın müstəqil fəaliyyət göstərməsinə maneə yaradır.

Asılılıq Sxeminin Əsas Xüsusiyyətləri

Bu sxemə sahib olan insanların daxili dünyasında müəyyən neqativ inanclar üstünlük təşkil edir. Onlar tez-tez aşağıdakı düşüncələri yaşayırlar:

• "Mən tək başıma heç nə edə bilmərəm."
• "Həmişə birinin mənə yol göstərməsi lazımdır."
• "Əgər kömək almasam, mütləq nəsə səhv edərəm."
• "Tək qalmaq və qərar vermək mənə ağır gəlir."

Bu insanlar qərar verməkdə, planlamaqda, maliyyə idarəsi və ya peşə seçimi kimi sahələrdə özlərinə güvənməkdə çətinlik çekirlər. Onlar çox vaxt ailə, partnyor və ya dostlarına emosional və praktik olaraq bir "dayaq" kimi ehtiyac duyurlar.

Sxemin Yaranma Səbəbləri

Asılılıq sxeminin kökləri adətən uşaqlıq dövrünə və ailə daxili münasibətlərə dayanır. Bu sxemin formalaşmasında üç əsas amil mühüm rol oynayır:

1. Həddindən artıq müdaxilə edən valideynlər: Uşağın öz bacarıqlarını sınamasına imkan verməyən və hər şeyi onun yerinə edən ailə strukturu müstəqilliyi məhdudlaşdırır.
2. Valideyn tərəfindən qorxutma və ya tənqid: "Sən bunu bacarmazsan" və ya "Öz başına etmə, səhv edərsən" kimi ifadələrlə böyümək fərdin özünə inamını zədələyir.
3. Əzici və ya sərt həyat təcrübələri: Əvvəllər edilən təşəbbüslərin uğursuzluqla nəticələnməsi, bu hadisələrin yaddaşda qorxulu bir təcrübə kimi qalmasına səbəb olur.

Asılılıq Sxeminin Nəticələri

Bu sxemin mövcudluğu fərdin həyatının müxtəlif sahələrində ciddi çətinliklərə yol açır. Əsas nəticələr arasında özünə inamsızlıq və daimi qərarsızlıq ön plana çıxır. İnsan qərar verərkən asanlıqla başqalarının təsirinə düşür və öz həyatına tam nəzarət edə bilmədiyini hiss edir.

Bundan əlavə, fərd risklərdən və dəyişikliklərdən qaçmağa meylli olur. Valideynə, partnyora və ya dostlara qarşı həm psixoloji, həm də praktiki asılılıq inkişaf edir ki, bu da şəxsi inkişafı ləngidir.

Asılılıq Sxemindən Çıxış Yolları

Kifayətsizlik hissini aşmaq və müstəqillik qazanmaq üçün müəyyən strateji addımlar atılmalıdır. Bu prosesdə tətbiq oluna biləcək üsullar aşağıdakılardır:

• Psixoterapiya (Şema Terapiya): Sxemin yaranma köklərini araşdırmaq və bu inancları daha realist, müsbət düşüncələrlə əvəz etmək.
• Müstəqilliyi addım-addım inkişaf etdirmək: Kiçik qərarlar verməklə və öz bacarıqlarını sınaqdan keçirməklə özünəgüvəni artırmaq.
• Daxili tənqidçi səsin dəyişdirilməsi: "Bunu edə bilmərəm" düşüncəsini "Bunu öyrənə bilərəm" yanaşması ilə əvəz etmək.
• Dəstək istəməyi tənzimləmək: Hər kiçik məsələdə deyil, yalnız həqiqətən ehtiyac duyulan hallarda başqalarından kömək istəməyi öyrənmək.
• Özünü təsdiqləyici təcrübələr: Maliyyə, planlama və qərarvermə sahələrində konkret və real addımlar ataraq bacarıqları sübut etmək.

Asılılıq Sxemini Gücləndirən Davranışlar

Aşağıdakı cədvəldə bəzi davranışların bu sxemi necə dəstəklədiyi göstərilmişdir: