Asılılıq (kafilik)

Asılılıq (Kifayətsizlik) Sxemi: Özünə Güvənsizliyin Psixoloji Kökləri

Asılılıq (kifayətsizlik) sxemi, fərdin gündəlik öhdəliklərini təkbaşına yerinə yetirə bilməyəcəyinə və hər zaman bir başqasının dəstəyinə ehtiyac duyduğuna dair dərin inancıdır. Bu sxemə sahib olan şəxslər, öz bacarıqlarını kiçildir və xarici kömək olmadan uğursuz olacaqlarına dair güclü bir qorxu yaşayırlar. Bu vəziyyət həm emosional, həm də praktik sahədə fərdin müstəqilliyini ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.

Asılılıq Sxeminin Əsas Xüsusiyyətləri

Bu sxemdən əziyyət çəkən fərdlərin daxili dünyasında tez-tez aşağıdakı düşüncə qəliblərinə rast gəlinir:

• “Mən tək başıma heç nə edə bilmərəm.”
• “Həmişə birinin mənə yol göstərməsi lazımdır.”
• “Əgər kömək almasam, mütləq nəsə səhv edərəm.”
• “Tək qalmaq və qərar vermək mənə ağır gəlir.”

Bu düşüncələr fərdin qərar vermə, planlama, maliyyə idarəsi və ya peşə seçimi kimi fundamental sahələrdə özünə güvənməsini çətinləşdirir. Nəticədə, onlar ailə üzvlərinə, partnyorlarına və ya dostlarına həm emosional, həm də praktik mənada bir “dayaq” kimi ehtiyac duyurlar.

Sxemin Yaranma Səbəbləri

Asılılıq sxemi adətən uşaqlıq dövründəki ailə mühiti və yaşanmış təcrübələr nəticəsində formalaşır. Əsas yaranma səbəbləri aşağıdakılardır:

1. Həddindən artıq müdaxilə edən valideynlər: Uşağın öz bacarıqlarını sınamasına imkan verməyən və hər şeyi onun yerinə edən ailə strukturu müstəqillik hissinin inkişafını ləngidir.
2. Valideyn tərəfindən qorxutma və ya tənqid: “Sən bunu bacarmazsan” və ya “Öz başına etmə, səhv edərən” kimi ifadələrlə böyümək fərddə daimi kifayətsizlik hissi yaradır.
3. Əzici və ya sərt həyat təcrübələri: Keçmişdə edilən təşəbbüslərin uğursuzluqla nəticələnməsi və bu hadisələrin travmatik bir təcrübə kimi yadda qalması yeni addımlar atma qorxusunu tetikləyir.

Asılılıq Sxeminin Fərdin Həyatındakı Nəticələri

Bu sxem müalicə edilmədikdə fərdin həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərən bir çox nəticələrə yol açır:

• Özünə inamsızlıq və xroniki qərarsızlıq halları.
• Qərar vermə prosesində tamamilə başqalarının təsirinə düşmək.
• Öz həyatı üzərində nəzarət hissinin itirilməsi.
• Risk götürməkdən və yeniliklərdən qaçma meyli.
• Yaxın ətrafdakı insanlara (valideyn, partnyor, dost) qarşı patoloji psixoloji asılılıq.

Asılılıq (Kifayətsizlik) Sxemindən Çıxış Yolları

Bu sxemlə mübarizə aparmaq və daha müstəqil bir fərd olmaq üçün müəyyən addımların atılması zəruridir:

• Psixoterapiya (xüsusilə şema terapiya): Sxemin köklərini araşdırmaq və mənfi inancları daha realist yanaşmalarla əvəz etmək üçün ən effektiv yoldur.
• Müstəqilliyi addım-addım inkişaf etdirmək: Kiçik qərarlar verməkdən başlayaraq, öz bacarıqlarını sınaqdan keçirmək özünə güvəni bərpa edir.
• Daxili tənqidçi səsin dəyişdirilməsi: “Bunu edə bilmərəm” düşüncəsini “Bunu öyrənə bilərəm” yanaşması ilə əvəz etmək lazımdır.
• Dəstək istəməyi tənzimləmək: Hər xırda məsələdə deyil, yalnız həqiqətən ehtiyac duyulan hallarda başqalarından kömək istəməyi öyrənmək.
• Özünü təsdiqləyici təcrübələr yaratmaq: Maliyyə və planlama kimi sahələrdə konkret addımlar ataraq şəxsi kifayətlilik hissini gücləndirmək.

Sxemi Gücləndirən Davranışlar və Onların Təsiri

Aşağıdakı cədvəldə asılılıq sxemini bəsləyən davranışlar və onların yaratdığı nəticələr qeyd olunmuşdur: