Xroniki Böyrək Çatışmazlığı

Xroniki Böyrək Çatışmazlığının Səbəbləri

XBÇ-nin bir çox fərqli səbəbi ola bilər. Ən çox rast gəlinən səbəblər aşağıdakılardır:

Diabet: Diabet, xüsusən də nəzarət olunmayan yüksək qan şəkəri, böyrəklərin kiçik damarlarını zədələyərək böyrək funksiyasını azaldır. Diabetik nefropatiya böyrək xəstəliklərinin ən yaygın səbəblərindən biridir.

Yüksək qan təzyiqi (hipertoniya): Yüksək qan təzyiqi böyrəklərin qan damarlarını zədələyə bilər və zamanla böyrək funksiyasını zəiflədə bilər. Böyrəklər həmçinin qan təzyiqini tənzimlədiyi üçün böyrəklərdə problem olduqda bu vəziyyət daha da pisləşə bilər.

Glomerulonefrit: Böyrəklərin süzmə funksiyasını yerinə yetirən kiçik filtrasiya qurğuları olan glomerulların iltihabı uzun müddətli böyrək zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Polikistik böyrək xəstəliyi: Bu irsi xəstəlikdə böyrəklərdə bir çox kisəciklər (kistlər) inkişaf edir, bu da böyrək toxumasını zədələyərək böyrəklərin funksiyasını azaldır.

Pielonefrit: Tez-tez təkrarlanan və ya uzun müddətli böyrək infeksiyaları böyrək toxumasına zərər verə bilər və xroniki böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər.

Böyrək daşları: Böyrək daşlarının təkrarlanan yaranması və tıxanmalar böyrəklərin zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Dərmanlar: Uzun müddət qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlar (NSAİİ), bəzi antibiotiklər və ya digər böyrəyə zərər verə bilən dərmanların istifadəsi böyrəklərə zərər verə bilər.

Xroniki Böyrək Çatışmazlığının Simptomları

XBÇ erkən mərhələlərdə çox az simptom verə bilər və ya ümumiyyətlə heç bir simptom göstərməyə bilər. Böyrək funksiyası ciddi şəkildə azaldıqda isə aşağıdakı simptomlar müşahidə oluna bilər:

Yorğunluq və zəiflik: Qanda yığılan tullantılar və toksinlər enerji səviyyəsini aşağı sala bilər.

Şişkinlik: Bədəndə maye yığılması nəticəsində qollar, ayaqlar və üzdə şişkinlik ola bilər.

Sidikdə dəyişikliklər: Sidik miqdarında artım və ya azalma, köpüklü sidik (sidikdə protein olması səbəbindən), qanlı sidik.

Yüksək qan təzyiqi: Böyrəklər normalda qan təzyiqini tənzimlədiyi üçün böyrək funksiyası azalanda hipertoniya yarana bilər və ya mövcud yüksək təzyiq daha da pisləşə bilər.

Ürəkbulanma, qusma və iştahasızlıq: Qanda yığılan toksinlər mədə-bağırsaq sisteminə təsir edə bilər.

Dəri qaşınması: Böyrəklərin tullantıları düzgün çıxara bilməməsi dəri qaşınmalarına səbəb ola bilər.

Gecələr tez-tez sidiyə çıxma.

Baş ağrıları və diqqət problemləri.

Xroniki Böyrək Çatışmazlığının Diaqnozu

XBÇ-nin diaqnozu bir neçə test və analiz əsasında aparılır:

Qan testi: Qanda kreatinin və qan karbamid azotu (BUN) səviyyələrinin yüksəlməsi böyrəklərin düzgün işləmədiyini göstərir.

Sidik testi: Sidikdə protein, qan və ya qeyri-normal maddələrin olması böyrək xəstəliyinin göstəricisi ola bilər. Sidik təhlilləri böyrək funksiyasının nə dərəcədə zədələndiyini müəyyən etməyə kömək edir.

GFR testi (glomerul filtrasiya dərəcəsi): Bu test böyrəklərin nə qədər yaxşı çalışdığını və tullantıları necə təmizlədiyini göstərir. GFR səviyyəsi böyrək xəstəliyinin mərhələsini müəyyənləşdirir.

Görüntüləmə testləri: Ultrasəs, kompüter tomoqrafiyası (KT) və maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT) böyrəklərdə struktur dəyişikliklərini, böyümələri və ya tıxanmaları müəyyən etmək üçün istifadə oluna bilər.

Xroniki Böyrək Çatışmazlığının Müalicəsi

XBÇ tam müalicə edilə bilən bir vəziyyət deyil, lakin xəstəliyin irəliləməsini yavaşlatmaq və böyrək funksiyasını qorumaq üçün bir çox tədbirlər həyata keçirilə bilər:

Təzyiqin idarə olunması:

Qan təzyiqi dərmanları: ACE inhibitorları və ARB (angiotenzin reseptor bloklayıcıları) kimi dərmanlar həm qan təzyiqini idarə edir, həm də böyrəkləri qoruyur.

Duz qəbulu: Yüksək qan təzyiqini idarə etmək üçün duzun (natriumun) məhdudlaşdırılması vacibdir.

Diabetin idarə edilməsi:

Qan şəkəri səviyyələrinin yaxşı idarə edilməsi böyrək funksiyasını qorumağa kömək edir.

Pəhriz dəyişiklikləri:

Zülalın məhdudlaşdırılması: Zülalların çox istifadəsi böyrəkləri daha çox işləməyə məcbur edir və bu, böyrək çatışmazlığını daha da sürətləndirə bilər. Buna görə də pəhrizdə zülalın məhdudlaşdırılması məsləhət görülür.

Kalium və fosforun azaldılması: Kalium və fosfor səviyyələri yüksək olduqda ürək və sümüklərlə bağlı problemlər yarana bilər. Bəzi qidaların, məsələn, banan, pomidor və süd məhsullarının qəbulu məhdudlaşdırıla bilər.

Dərmanlar:

Anemiya müalicəsi: Böyrək çatışmazlığı anemiya yarada bilər, buna görə də eritropoetin və ya dəmir əlavələri təyin edilə bilər.

Fosforu azaltmaq üçün dərmanlar: Fosfat bağlayıcı dərmanlar qandakı fosfor səviyyələrini idarə etməyə kömək edə bilər.

Dializ:

Böyrəklər öz funksiyalarını yerinə yetirə bilmədikdə, dializ bədəndəki tullantı və artıq mayeni çıxarmaq üçün istifadə olunur. İki növ dializ var: hemodializ (qanı filtrləmə prosesi) və peritoneal dializ (qarın boşluğuna xüsusi maye göndərərək bədəndən tullantıların çıxarılması).

Böyrək transplantasiyası:

Böyrək funksiyası tamamilə itirildikdə, ən yaxşı seçim böyrək transplantasiyasıdır. Uygun donor tapıldıqda xəstəyə sağlam böyrək nəql olunur.

Xroniki Böyrək Çatışmazlığının Fəsadları

XBÇ ciddi fəsadlara səbəb ola bilər:

Anemiya: Böyrəklərin qırmızı qan hüceyrələrinin istehsalına cavabdeh olan eritropoetin hormonunu kifayət qədər istehsal edə bilməməsi.

Sümüklərin zəifləməsi və sınıq riski: Fosfor və kalsium balansının pozulması nəticəsində.

Ürək xəstəlikləri: Hipertoniya və elektrolit balansının pozulması ürək-damar xəstəlikləri riskini artırır.

Elektrolit disbalansı: Xüsusilə yüksək kalium səviyyəsi ürək ritminin pozulmasına səbəb ola bilər.

Böyrək funksiyasının tam itirilməsi (son mərhələ böyrək xəstəliyi).

Nəticə

Xroniki böyrək çatışmazlığı həyat keyfiyyətinə və sağlamlığa ciddi təsir göstərə bilər, lakin erkən diaqnoz və düzgün idarəetmə ilə xəstəliyin irəliləməsi yavaşladılaraq böyrəklərin funksiyası qoruna bilər. Xəstələr mütəmadi olaraq həkim nəzarətində olmalı, pəhriz tövsiyələrinə əməl etməli və lazımi dərmanları vaxtında qəbul etməlidirlər.