Ayaq damarlarının tıxanması nədir?
Ayaq damarlarının tıxanmasının səbəbləri:
Əsas səbəb ateroskleroz olsa da, bir sıra digər risk faktorları və səbəblər də ayaq damarlarının tıxanmasına səbəb ola bilər:
Ateroskleroz:
Ateroskleroz zamanı arteriyaların daxili divarlarında yağ, xolesterol, kalsium və digər maddələrdən ibarət lövhələr (plaqlar) yığılır. Bu lövhələr tədricən damarların daralmasına və qan axınının azalmasına səbəb olur. Ağır hallarda damar tamamilə tıxana bilər.
Siqaret çəkmə:
Siqaret çəkmək damar divarlarının zədələnməsinə və aterosklerozun inkişafına səbəb olur. Bu, ayaq damarlarının tıxanması riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Yüksək xolesterol:
Qanda yüksək səviyyədə xolesterol olması damarların divarında lövhələrin yığılmasına səbəb ola bilər, bu da damarın daralmasına gətirib çıxarır.
Yüksək qan təzyiqi:
Uzun müddət davam edən yüksək qan təzyiqi damarların divarlarına təzyiq göstərərək onların zədələnməsinə səbəb ola bilər. Bu da damar tıxanmasının riskini artırır.
Şəkərli diabet:
Diabeti olan insanlarda qan şəkərinin yüksək olması damar divarlarına zərər verir və ayaq damarlarının tıxanma riskini artırır.
Oturaraq keçən həyat tərzi:
Fiziki aktivliyin az olması və oturaq həyat tərzi damar tıxanmasına və digər ürək-damar xəstəliklərinə səbəb ola bilər.
Genetik meyillilik:
Ailə tarixçəsində ürək-damar xəstəlikləri olan insanlarda periferik arteriya xəstəliyi riski daha yüksək ola bilər.
Ayaq damarlarının tıxanmasının əlamətləri:
Ayaq damarlarının tıxanması tədricən inkişaf etdiyindən, erkən mərhələlərdə heç bir simptom olmayabilir. Lakin vəziyyət irəlilədikcə aşağıdakı simptomlar baş verə bilər:
Ağrı və əzələ spazmları:
Ayaqlarda, xüsusilə baldır nahiyəsində yürüyərkən ağrı və ya əzələ spazmları müşahidə oluna bilər. Bu ağrı adətən istirahət edərkən keçər, amma yenidən hərəkətə başlayanda təkrar ortaya çıxar. Bu vəziyyət tibb dilində klodikasiya adlanır.
Ayaqlarda soyuqluq və keyləşmə:
Ayaqlara kifayət qədər qan axınının çatmaması səbəbindən ayaqlarda soyuqluq və keyləşmə hissi yarana bilər. Bu simptomlar xüsusilə ayaq barmaqlarında müşahidə oluna bilər.
Ayaqlarda zəiflik hissi:
Zədələnmiş qan dövranı nəticəsində ayaqlar zəif və yorğun hiss edilə bilər.
Ayaq və ya barmaqlarda yara və ya yaraların sağalmaması:
Ayaqlarda və ya barmaqlarda yaranan kəsiklər, yaralar və ya xora kimi problemlər gec sağala bilər və hətta infeksiyaya yol aça bilər. Bu, kifayət qədər qan axınının olmaması ilə əlaqədardır.
Dərinin rəngində dəyişikliklər:
Ayaq dərisində solğunluq və ya mavilik müşahidə oluna bilər. Bu, oksigenlə zəngin qan axınının azalmasının nəticəsidir.
Ayaqların tüklərinin tökülməsi və dırnaqların zəifləməsi:
Damar tıxanması səbəbindən ayaqlarda tüklərin tökülməsi və ya dırnaqların yavaş uzanması kimi əlamətlər meydana gələ bilər.
Ayaq barmaqlarında və ya ayaqlarda hissiyyatın azalması:
Bəzi hallarda qan axınının kəsilməsi sinirlərə təsir edərək hissiyyatın azalmasına və ya ayaqların keyləşməsinə səbəb ola bilər.
Ayaq damarlarının tıxanmasının ağırlaşmaları:
Müalicə edilmədikdə ayaq damarlarının tıxanması ciddi nəticələrə və ağırlaşmalara səbəb ola bilər:
Damar tıxanmasının tam bloklanması:
Damarların tamamilə tıxanması nəticəsində ayaqlara heç bir qan axını çatmır və bu, ayaqlarda toxuma ölümü (gangrena) ilə nəticələnə bilər.
Ayaqların infeksiyası və xora:
Sağalmayan yaralar və xoralar infeksiyaya səbəb ola bilər və bu, toxuma nekrozu ilə nəticələnə bilər.
Amputasiya riski:
Ayaqlarda qan axınının uzun müddət kəsilməsi toxumaların ölümünə (gangrena) və hətta amputasiya ehtiyacına səbəb ola bilər.
Ürək xəstəlikləri və insult riski:
Ayaq damarlarının tıxanması ateroskleroz səbəbilə meydana gəldiyi üçün ürək damarlarında və ya beyin damarlarında da eyni vəziyyət baş verə bilər. Bu da ürək xəstəlikləri, infarkt və ya insult riskini artırır.
Diaqnoz:
Ayaq damarlarının tıxanması şübhəsi varsa, həkim diaqnozu təsdiq etmək üçün bir neçə test və müayinə aparacaq. Bunlar aşağıdakılardır:
Anamnez və fiziki müayinə: Həkim simptomlar və sağlamlıq tarixçəsi haqqında suallar soruşur və ayaqlarda qan axınının yoxlanılması üçün fiziki müayinə aparır.
Doppler ultrasəs: Damarların qan axınını ölçmək üçün ultrasəs testi istifadə edilir. Bu test ayaq damarlarında daralma və ya tıxanmanın olub-olmadığını göstərir.
Ankle-brachial index (ABI): Bu test zamanı ayaq və qol təzyiqləri müqayisə edilir. Normaldan aşağı nəticələr ayaq damarlarının tıxanmasına işarə edir.
Angiografiya: Damarların tam vəziyyətini göstərmək üçün kontrast maye istifadə edilərək rentgen və ya MR angiografiya aparılır.
Müalicə:
Ayaq damarlarının tıxanmasının müalicəsi tıxanmanın şiddətinə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə bağlı olaraq dəyişir. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:
1. Həyat tərzi dəyişiklikləri:
Siqareti buraxmaq: Siqaret çəkmək damar tıxanmasının ən böyük səbəblərindən biridir və onu buraxmaq müalicənin ən vacib addımıdır.
Düzgün qidalanma: Aterosklerozun qarşısını almaq üçün az yağlı və xolesterolu aşağı olan bir qidalanma planı tətbiq edilməlidir.
Fiziki fəaliyyət: Mütəmadi gəzinti və ya yüngül idman fəaliyyətləri qan dövranını yaxşılaşdırmağa və simptomları azaltmağa kömək edə bilər.
2. Dərman müalicəsi:
Xolesterolu azaldan dərmanlar: Statinlər xolesterol səviyyəsini aşağı salmaq üçün istifadə edilir.
Qan durulaşdırıcı dərmanlar: Qan laxtalanmasını azaltmaq və qan axınını yaxşılaşdırmaq üçün antikoaqulyantlar və ya antitrombosit dərmanlar təyin oluna bilər.
Ağrıkəsici və antienflamatuar dərmanlar: Ayaqlarda ağrıları azaltmaq üçün istifadə edilə bilər.
3. Endovaskulyar cərrahiyyə (angioplastika və stent):
Daha ağır hallarda, daralmış və ya tıxanmış damarları genişləndirmək üçün balon angioplastikası və ya stent yerləşdirmə proseduru tətbiq oluna bilər.
4. Bypass cərrahiyyəsi:
Tam tıxanmış damarlarda qan axınını bərpa etmək üçün damar bypass əməliyyatı edilə bilər. Bu cərrahiyyədə sağlam bir damar tıxanmış damarın ətrafına yönəldilərək qan axını təmin edilir.
5. Amputasiya:
Ağır hallarda, əgər toxumalar tamamilə ölübsə və ya infeksiya nəzarət altına alınmazsa, ayağın bir hissəsinin amputasiyası lazım ola bilər.
Nəticə:
Ayaq damarlarının tıxanması ciddi bir sağlamlıq problemidir və erkən diaqnoz və müalicə ilə qarşısı alına bilər. Həyat tərzində dəyişikliklər, dərman müalicəsi və lazım gəldikdə cərrahi müdaxilələr ayaqların qan axını problemini yaxşılaşdırmaq və daha ciddi ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün əsas tədbirlərdir.