Bədəndə qaraciyər haradadır, nə edir?

Qaraciyər Xərçəngi Nədir?

Qaraciyər xərçəngi, qaraciyər hüceyrələrinin idarəolunmaz şəkildə böyüməsi və yayılması ilə xarakterizə olunan bədxassəli bir xəstəlikdir. Bu hüceyrələrin inkişafı nəzarətdən çıxdıqda orqanizmin funksiyalarına ciddi təsir göstərir. Bundan əlavə, qaraciyərdə yerləşən öd yollarından qaynaqlanan xərçəng növlərinə də rast gəlinir.

Dünya miqyasında hər il 700.000-dən çox insana qaraciyər xərçəngi diaqnozu qoyulur. Bu xərçəng növlərinin böyük bir hissəsi birbaşa qaraciyər hüceyrələrindən, daha kiçik bir hissəsi isə öd yollarından inkişaf edir. Eyni zamanda qaraciyər, digər orqanlarda yaranan xərçəng növlərinin yayıldığı (metastaz verdiyi) ilk orqan olma xüsusiyyətinə malikdir.

Qaraciyər Xərçənginin Simptomları

Xəstəliyin erkən mərhələlərində əksər insanlarda hər hansı bir əlamət müşahidə olunmaya bilər. Lakin xəstəlik irəlilədikcə aşağıdakı simptomlar özünü göstərə bilər:

• Yemək zamanı erkən doyma hissi və iştahsızlıq (anoreksiya).
• Sağ qabırğaaltı nahiyədə şişkinlik.
• Göbək ətrafında və ya sağ çiyin nahiyəsində ağrılar.
• Həzmsizlik və mədə ağrısı şikayətləri.
• Qarın boşluğunda nəzərəçarpan şişkinlik.
• Daimi yorğunluq və ümumi zəiflik.
• Nəcis rənginin ağarması (təbaşir rəngi), sidik rənginin isə tündləşməsi (çay rəngi).
• Dərinin və göz ağlarının saralması (sarılıq).

Risk Faktorları və Qaraciyər Xəstəlikləri

Qaraciyər xərçənginin inkişafı çox vaxt mövcud olan bəzi əsas xəstəliklərlə birbaşa bağlıdır. Xüsusilə aşağıdakı hallar risk səviyyəsini ciddi şəkildə artırır:

1. Hepatit B və C: Uzunmüddətli qaraciyər infeksiyaları xərçəngin yaranmasına zəmin hazırlayır.
2. Siroz: Qaraciyər hüceyrələrinin sərt və lifli toxuma ilə əvəz olunması prosesidir.
3. Qeyri-alkoqol mənşəli yağlı qaraciyər xəstəliyi: Qaraciyərdə davamlı yağ yığılması.
4. Anadangəlmə xəstəliklər: Qaraciyərdə mis yığılması ilə müşahidə olunan Wilson xəstəliyi kimi patologiyalar.

Alkoqol, Piylənmə və Diabet Riski

Qərb ölkələrində sirozun ən mühüm səbəbi son illərdə artan alkoqol istifadəsidir. Alkoqol sirozu tətikləməklə yanaşı, birbaşa qaraciyər xərçənginə də səbəb ola bilər. Həmçinin, diabet və piylənmənin birgə mütəşəkkilliyi olan metabolik sindrom, qaraciyər yağlanmasına və nəticədə xərçəngə yol aça bilər.

Toksinlər və Kimyəvi Maddələrin Təsiri

Bəzi xarici faktorlar və kimyəvi maddələr qaraciyər hüceyrələrinin zədələnməsində və xərçəngin yaranmasında rol oynayır:

• Aflatoksinlər: Qarğıdalı, fıstıq və qırmızı bibərin uyğun olmayan şəraitdə saxlanması nəticəsində yaranan və qaraciyəri zədələyən toksindir.
• Arsenik: Əsasən çirklənmiş içməli sular vasitəsilə orqanizmə daxil olur.
• Torium dioksid: Keçmişdə radioloji müayinələrdə istifadə edilmiş maddədir.
• Vinil xlorid: Plastik istehsalında istifadə olunan və xərçəng yaradan kimyəvi maddədir.

Qaraciyər Xərçənginin Növləri

Xərçəngin hansı hüceyrədən qaynaqlanması diaqnoz və müalicə üçün həlledicidir:

• Hepatosellüler Karsinoma (HCC): Ən çox rast gəlinən növdür. Adətən tək bir fokus kimi başlayır, lakin siroz fonunda çoxsaylı ocaqlarda da inkişaf edə bilər.
• Xolangiokarsinoma: Öd yollarından qaynaqlanan və ən çox görülən ikinci şiş növüdür. Şərq ölkələrində bəzi parazitlər buna səbəb ola bilər.
• Nadir növlər: Qaraciyərin damar mənşəli bədxassəli şişləri olan hemangiosarkoma və angiosarkoma bu qrupa daxildir.

Diaqnostik Testlər

Həkim qaraciyər xərçəngindən şübhələndikdə aşağıdakı müayinə üsullarını tətbiq edir:

Qaraciyər Xərçənginin Mərhələləri

Xəstəliyin yayılma dərəcəsi 4 əsas mərhələdə qiymətləndirilir:

1. Mərhələ 1: Başqa yerə yayılmayan, tək bir şişin mövcudluğu.
2. Mərhələ 2: Şişin venaya yayılması (diametri 5 sm-dən az) və ya kiçik ölçülü çoxsaylı şişlər.
3. Mərhələ 3: Böyük damarlara və qonşu orqanlara yayılmış şişlər və ya diametri 5 sm-dən böyük olan çoxsaylı törəmələr.
4. Mərhələ 4: Xərçəngin uzaq orqanlara metastaz verməsi.