Bağlanma pozğunluqları (reaktiv bağlanma pozğunluğu və s.)
Reaktiv Bağlanma Pozğunluğu (RBP), bağlanma pozğunluqlarından ən çox bilinən və ciddi olanıdır. Bu, uşağın erkən yaşlarda stabil və sevgi dolu bir bağlanma münasibətinin olmaması nəticəsində inkişaf edən bir vəziyyətdir. Bağlanma pozğunluqları, uşağın gələcəkdəki sosial münasibətlərini, duyğusal əlaqələrini və davranışlarını ciddi şəkildə təsir edə bilər.
Bağlanma Pozğunluqları Nədir?
Bağlanma pozğunluqları, uşağın və ya böyüklərin emosional əlaqələr qurmaqda çətinlik çəkməsi ilə xarakterizə olunur. Bu pozğunluqlar, adətən, erkən uşaqlıq dövründə baş verən həyat təcrübələrinə və valideynlərlə olan münasibətlərin keyfiyyətinə bağlıdır. Ən çox rastlanan bağlanma pozğunluğu formalarından biri Reaktiv Bağlanma Pozğunluğudur, lakin bu kateqoriyaya digər bağlanma ilə əlaqəli vəziyyətlər də daxildir.
Reaktif Bağlanma Pozğunluğu (RBP)
Reaktif Bağlanma Pozğunluğu (Reactive Attachment Disorder), uşağın digər insanlarla emosional bağlar qurmaqda ciddi çətinliklər yaşadığı və ya əksinə, çox soyuq və ya əks bir şəkildə qarşılıqlı münasibət qurduğu bir vəziyyətdir. Bu vəziyyət, adətən, uşağın erkən yaşlarda yetərli qayğı və sevgi almaması, xüsusən də valideynlərindən və ya birincil qayğıkeşlərindən uzaq olmağından qaynaqlanır.
Reaktif Bağlanma Pozğunluğunun Əlamətləri
Emosional soyuqluq: Şəxs, yaxın əlaqələr qurmaqda çətinlik çəkir və başqalarına qarşı çox soyuq və ya duyğusuz olur.
Emosional uzaqlaşma: Şəxs, başqalarından fiziki və emosional olaraq uzaq durur və bağlanma göstərməkdə çətinlik çəkir.
Sosial əlaqələrdən qaçınma: Uşaq və ya böyüklər, sosial əlaqələrdən və qarşılıqlı münasibətlərdən qaçınır və ya onlara laqeyd yanaşır.
Zorlayıcı davranışlar: Uşaqlar, qayğıkeşlik və ya diqqət göstərməyə cəhd edən insanlara qarşı təkrarlanan narazılıq və zorakılıq nümayiş etdirə bilərlər.
Kəskin davranış pozğunluqları: Uşaqlar çox vaxt hiperaktiv, gərgin və narahat olurlar.
Reaktiv Bağlanma Pozğunluğunun Səbəbləri
Reaktiv bağlanma pozğunluğu, uşağın erkən yaşlarda ciddi sosial, emosional və fiziki qüsurlarla qarşılaşması səbəbindən yaranır. Bu vəziyyətin bəzi əsas səbəbləri bunlardır:
Valideynlərdən və qayğıkeşlərdən uzaq qalma: Uşaqların çox uzun müddət valideynlərindən və ya qayğıkeşlərindən ayrı qalması, düzgün emosional bağlanma prosesini pozar.
Yetərsiz qayğı və sevgi: Uşaqların duygusal ehtiyaclarına lazımi qayğı göstərilməməsi və ya münasibətlərin qeyri-sabit olması.
Ailə daxilində zorakılıq: Valideynlər arasında zorakılıq və ya uşağa qarşı fiziki və emosional istismar, bağlanma pozğunluqlarına səbəb ola bilər.
Müxtəlif şəxslərlə qayğıkeşliyin dəyişməsi: Uşaq çox sayda fərqli qayğıkeşlərlə qarşılaşarsa, bu vəziyyət stabil və davamlı emosional bağların yaranmasına mane ola bilər.
Tənzimləmə Bağlanma Pozğunluqları
Bundan başqa, bağlanma pozğunluqlarına aid olan və daha çox uşaqlıq dövründə müşahidə edilən digər pozğunluqlar da mövcuddur. Bunlar aşağıdakılardır:
1. Həddindən artıq Bağlanma Pozğunluğu
Bu vəziyyət, uşağın bir şəxsə, məsələn, valideyninə və ya birincil qayğıkeşinə həddindən artıq bağlanması ilə xarakterizə olunur. Bu vəziyyətdə uşaq, başqaları ilə əlaqə qurmaqda çətinlik çəkir və hətta kiçik ayrılıq və ya dəyişikliklərlə emosional çətinliklər yaşaya bilər. Həddindən artıq bağlanma pozğunluğu olan uşaqlar, normal sosial münasibətləri qurmaqda çətinlik çəkir və çox təkidçi olurlar.
2. Həssas Bağlanma
Bu, uşağın təbii olaraq valideyninə və ya qayğıkeşlərinə qarşı həddindən artıq bağlılıq hissi keçirməsi ilə əlaqəlidir. Uşaq, çox qorxulu, qəzəbli və ya əsəbi ola bilər, çünki başqalarına bağlanmaqda çətinlik çəkir və əksər hallarda hər hansı bir tək qalmaq vəziyyətinə qarşı çox reaksiya verir.
3. Disosial Bağlanma
Disosial bağlanma, uşağın başqalarına qarşı maraqsız və soyuq münasibət göstərməsi ilə xarakterizə olunur. Bu vəziyyət, uşağın valideynlərindən və qayğıkeşlərindən emosional olaraq ayrılması ilə əlaqəli ola bilər.
Bağlanma Pozğunluğunun Müalicəsi
Bağlanma pozğunluqları müalicə edilə bilən vəziyyətlərdir və psixoterapiya ilə yaxşılaşdırıla bilər. Müalicə uşağın yaşına və simptomların şiddətinə görə fərdiləşdirilə bilər.
1. Psixoterapiya
Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): CBT, uşaqlar və böyüklər üçün bağlanma pozğunluqlarının müalicəsində ən çox istifadə edilən terapiya üsuludur. Bu terapiya, şəxsə sağlam emosional bağlar qurmağı və əlaqə qurma bacarıqlarını inkişaf etdirməyi öyrədir.
Bağlanma terapiyası: Bu terapiya, uşağın və ya yetişkinin sağlam emosional bağlar qurmasını və başqalarına etibar etməsini öyrətmək məqsədi daşıyır.
2. Dəstək Qrupları və Ailə Müdaxiləsi
Bağlanma pozğunluqları olan uşaqların ailələri üçün dəstək qrupları mövcuddur. Ailənin düzgün müdaxiləsi və düzgün sosial dəstək şəbəkəsinin olması, uşağın travmalarından sonra daha sağlam bağlar qurmasına kömək edə bilər.
3. Dərman Müalicəsi
Bağlanma pozğunluğu ilə əlaqəli emosional simptomlar, xüsusilə anksiyete və depressiya, dərman müalicəsi ilə idarə edilə bilər. Antidepresanlar və anksiyolitiklər, şəxsə emosional vəziyyətini sabitləşdirməkdə kömək edə bilər.
Nəticə
Bağlanma pozğunluqları, uşaqların və böyüklərin sosial və emosional inkişafını ciddi şəkildə təsir edə bilən vəziyyətlərdir. Bu pozğunluqların müalicəsi, düzgün psixoterapiya, sosial dəstək və ailə müdaxiləsi ilə mümkündür. Erken müdaxilə və dəstək, uşağın sağlam sosial əlaqələr qurmasına və emosional inkişafına kömək edə bilər.