Kolorektal Xərçəng
🧬 Kolorektal xərçəng nədir?
Kolorektal xərçəng, adətən bağırsaq divarının içindəki poliplərdən (xüsusilə adenomatoz poliplər) inkişaf edir. Bu poliplər ilkin mərhələdə bədxassəli (xərçəngli) olmayabilir, amma illər ərzində tədricən xərçəngə çevrilə bilər.
⚠️ Risk faktorları
Faktorİzah
🧓 YaşƏn çox 50 yaşdan sonra müşahidə olunur
🧬 Ailə tarixi və genetik meyllikLynch sindromu, FAP (ailəvi adenomatöz polipozis)
🍟 PəhrizQırmızı ət, emal olunmuş ət, lifsiz və yağlı qidalar
🚶♂️ Az hərəkətli həyat tərziHərəkətsizlik və artıq çəki
🚬 Siqaret və alkoqolHüceyrə mutasiyasını artırır
🦠 İltihabi bağırsaq xəstəlikləriUzunmüddətli ülseratif kolit və ya Crohn xəstəliyi
⌛ Polip tarixiDaha əvvəl poliplərin olması risk yaradır
🧠 Əlamətləri hansılardır?
Əlamətlər şişin yerinə, böyüklüyünə və yayılma dərəcəsinə görə dəyişir.
Erken mərhələdəİrəliləmiş mərhələdə
– Nəcisdə qan (gizli və ya görünən)
– Qarında narahatlıq, qaz, ağrı
– Qəbizlik və ya ishal (davamlı dəyişiklik)
– Bağırsaqların tam boşalmaması hissi
– Səbəbsiz çəki itkisi
– Yorğunluq və anemiya
– Qarında şişlik və hiss olunan kütlə
– Metastaza bağlı qaraciyər, ağciyər və sümük ağrıları
🔴 Qanlı nəcisin olması və davamlı qəbizlik/ishal xüsusilə diqqətə alınmalıdır.
🔬 Diaqnoz necə qoyulur?
1. Kolonoskopiya – ən əsas testdir
Bütün yoğun bağırsaq kamera ilə görüntülənir
Şübhəli sahələrdən biopsiya götürülür
2. Gaitada gizli qan testi (FOBT)
Gizli qanaxmaları aşkar etmək üçün
3. CT kolonoqrafiya (virtual kolonoskopiya)
Qeyri-invaziv alternativ, lakin biopsiya imkanı yoxdur
4. Qan testləri
CEA (karsinoembrionik antigen): müalicə sonrası izləmə üçün faydalıdır
Anemiya göstəriciləri
5. Görüntüləmə (CT, MRI, PET-CT)
Xərçəngin yayılma mərhələsi və metastaz üçün
🎯 Müalicə üsulları
MərhələMüalicə
1–2-ci mərhələCərrahiyyə ilə şişin çıxarılması, bəzən əlavə müalicə lazım olmur
3-cü mərhələCərrahiyyə + kimyaterapiya (şiş limfa düyünlərinə yayılıbsa)
4-cü mərhələ (metastatik)Kimyaterapiya ± hədəfli terapiya ± paliativ cərrahiyyə
💊 Əlavə müalicə üsulları:
Kimyaterapiya (məsələn, FOLFOX, CAPOX protokolları)
Radioterapiya – əsasən düz bağırsaq (rektal) xərçəngində
Hədəfli terapiyalar:
Bevacizumab (anti-VEGF)
Cetuximab (EGFR mutasiyası olanlarda)
İmmunoterapiya – genetik uyğunsuzluq olan hallarda (MSI-H)
🛡️ Qorunma yolları
✅ 1. 50 yaşdan sonra mütəmadi skrininq (kolonoskopiya)
– Hər 5–10 ildən bir tövsiyə edilir (əgər ailə tarixi yoxdursa)
– Ailəsində kolorektal xərçəng olanlarda daha erkən başlamalıdır (40 yaşdan və ya daha tez)
✅ 2. Qidalanma:
– Lifli qidalarla zəngin pəhriz
– Qırmızı və emal olunmuş ətləri azaltmaq
– Meyvə, tərəvəz, balıq və tam taxılları artırmaq
✅ 3. Hərəkətli həyat tərzi və ideal çəkinin qorunması
✅ 4. Siqaret və alkoqoldan uzaq durmaq
📌 Yekun söz:
Kolorektal xərçəng — vaxtında aşkarlanarsa yüksək dərəcədə sağalma şansı olan bir xəstəlikdir.
Bu səbəbdən ilk əlamətlərdə həkimə müraciət etmək, və profilaktik skrininqləri gecikdirməmək həyati əhəmiyyət daşıyır.